Ślady dziedzictwa kulturowego na osi czasu
Proponujemy Czytelnikom swego rodzaju wędrówkę po świętokrzyskiej osi czasu, na której umieściliśmy słupy milowe bogactwa, jakim jest dziedzictwo narodowe. Przyjęliśmy, że region świętokrzyski widoczny z kosmosu na 51 równoleżniku rozpościera się od krańca wschodu Zawichostu do krańca zachodu Secemina, od krańca północnego Gowarczowa do krańca południowego Bejsc.
Są tu stare góry, o budowie geologicznej, gdzie w odsłonięciach obserwuje się osady wszystkich okresów w dziejach Ziemi – od kambru po czwartorzęd. Najnowsze badania geologiczne wskazują, że tu 350 mln lat temu jako pierwsze na świecie czworonogi (tetrapody) wyszły z morza na ląd. Swoje ślady pozostawiły tu także dinozaury. Ok. 70 tys. lat temu pojawił się tu człowiek neandertalski. Rejon Gór Świętokrzyskich jest kolebką historyczną wielu kultur paleolitycznych, neolitycznych, epoki brązu, czasów Cesarstwa Rzymskiego, początków państwa polskiego, kolebką religii, literatury, języka polskiego, duchowości chrześcijańskiej, nowożytnych zabytków architektonicznych i technicznych. Jest też skupiskiem urokliwych miejsc, krajobrazów i wiekowych drzew.
Na początku wyłoniły się góry…
Uznawane za najstarsze w Europie Góry Świętokrzyskie wydźwignięte zostały na powierzchnię Ziemi z dana morza w kambrze (542–488 milionów lat temu).
Skały z epoki paleozoicznej, to głównie kwarcyty kambryjskie, z których zbudowane są Łysogóry oraz pasma Jeleniowskie, Cisowskie, Orłowińskie, Daleszyckie i Dymińskie, Klimotowskie, Sieradowickie, Masłowskie, Tumlińskie, Oblęgorskie.
Rezerwat Góry Pieprzowe w Sandomierzu stanowi wschodni kraniec Gór Świętokrzyskich. Rozciągają się one na przestrzeni około kilometra wzdłuż doliny Wisły, w pobliżu Sandomierza. Zbudowane z łupków kambryjskich barwą przypominają pieprz – stąd nazwa. Góry Pieprzowe to rezerwat przyrody, w którym chroni się wiele rzadkich i ciekawych roślin. Między innymi rośnie tu wisienka karłowata, przetacznik siwy, jest tu także jedyne w Polsce stanowisko krwawnika szczinolistnego. Góry Pieprzowe są największym skupiskiem dziko rosnących róż w Polsce, na 25 gatunków, 12 rośnie właśnie tutaj. Poznać ten rezerwat można najlepiej, wędrując szlakiem pieszym koloru czerwonego.
W dewonie (410–355 mln lat temu) wyłoniły się niższe pasma gór. Powstałe wówczas skały osadowe i wapienne występują w subregionie chęcińskim, głównie w rejonie Góry Zelejowej i Góry Zamkowej w Chęcinach. Łupki dewońskie występują także na terenie Kielc w rezerwatach: Kadzielnia i Ślichowice. Efektem zjawisk krasowych są jaskinie, m.in.: Raj, Zbójnicka k. Łagowa, Piekło pod Skibami, Piekło na zboczu Góry Milechowskiej.
Rezerwat Kadzielnia w Kielcach to wzniesienie o wysokości 295 m n.p.m., usytuowane w południowej części miasta. Na zboczach góry występowały rośliny, które służyły do wyrobu kadzideł – stąd nazwa. Od XVIII wieku wydobywano tu wapień do celów budowlanych i przemysłu cukrowniczego. Po zaprzestaniu produkcji w 1962 roku teren zagospodarowano tworząc sieć alejek spacerowych i punkty widokowe. W wyrobisku powstał amfiteatr na 5000 miejsc. Oddano go do użytku w 1971 roku w czasie obchodów IX Wieków Kielc. Tworzące Kadzielnię wapienie zawierają wiele skamieniałości korali ramienionogów, głowonogów i ryb pancernych. Występuje tu kras kopalny i zjawiska krasowe w postaci schronisk, lejów i jaskiń, których jest tu 26. W Skałce Geologów, która jest objęta ochroną rezerwatową jest ich 16.
Wyszły z morza na ląd tetrapody…
W dewonie środkowym (370 mln lat temu) z morza wyszły tetrapody. Ślady pozostawiły w wyrobisku skalnym po dawnej kopalni dolomitu w Zachełmiu w gminie Zagnańsk.
W dawnym kamieniołomie „Zachełmie” młodzi kieleccy naukowcy odkryli odciski łap i kości najstarszych czworonożnych zwierząt lądowych. Obiekt leży na terenie gminy Zagnańsk w Suchdniowsko-Oblęgorskim Parku Krajobrazowym, u podnóża Góry Chełm, zwanej też Chełmową, która wznosi się na wysokość 399 m n.p.m. W zachodniej części wzgórza powstało rozlegle, pokopalniane wyrobisko w złożu dolomitu o głębokości 20 m. Ogólna powierzchnia wyrobiska wynosi 4,56 ha. Można tu spotkać także gniazda rud żelaza i kalcytu. Już w XVII w wydobywany był w nim kamień. Wydobywano tutaj także kamień, m.in. do budowy linii kolejowej Radom – Kielce. W 1987 r. ustanowiony został pomnik przyrody pn. „Odsłonięcie geologiczne na Górze Chełm”. Jego profil skalny ma 20 m wysokości i 50 m długości. Przedstawia on „zjawisko kontaktu warstw dolomitów ze zlepieńcami i piaskowcami oraz mineralizację skał węglanowych hematytem i barytem”.
Trzon „Odsłonięcia...” stanowią szare dolomity środkowo dewońskie, tzw. „żywetu dolnego”, uformowane 385 mln lat temu. Natomiast otoczony jest on wiśniowymi piaskowcami i zlepieńcami permsko-triasowymi, które powstały 245 mln lat. Góra Chełm i kamieniołom położone są kilkaset metrów od drogi z Zagnańska do Barczy. Najłatwiej na szczyt dojść ścieżką spod kościoła pw. św. Rozalii i św. Marcina. Do kamieniołomu można natomiast dotrzeć od drogi prowadzącej od kościoła do wsi Zachełmie. Władze gminy przygotowują projekty mające na celu wykorzystanie tego miejsca do celów turystycznych.
W środkowym triasie (251–200 milionów lat temu) pojawiały się dinozaury i żyły do końca kredy (65 mln lat temu). Ślady tych olbrzymów odkryte zostały podczas badań w okolicach Bałtowa, Baranowa, Wiórów i Stryczowic, Suchedniowa. Tropy dinozaurów w Bałtowie pochodzą z okresu jury. Jeden z nich – trop drapieżnego allozaura znajduje się na szczycie skały zwanej Czarcią Stopką. Ślad ten zainspirował do utworzenia Parku Dinozaurów – Juraparku Bałtów w oddalonej o 13 km od Ostrowca Świętokrzyskiego miejscowości.
W Bałtowie powstał cały kompleks turystyczny, w skład którego wchodzą m.in.: JuraPark, Zwierzyniec Bałtowski, spływ tratwami, Park Rozrywki, Kraina Koni, Żydowski Jar, Sabathówka. Organizowane są m.in. warsztaty paleontologiczne, lekcje muzealne, znajdują się punkty gastronomiczne i pamiątkarskie. Bałtowski Park Jurajski, który otwarty został w 2004 r. ma powierzchnię ok. 3 ha i znajduje się na „Źródlanej Wyspie” pomiędzy starorzeczem a obecnym nurtem rzeki Kamiennej. Główną atrakcją parku są naturalnej wielkości rekonstrukcje – około 50 modeli dinozaurów ustawionych wzdłuż ścieżki spacerowej. Na trasie umieszczone są tablice informacyjne o kolejnych okresach geologicznych i opisy cech charakterystycznych modeli dinozaurów. Całość wkomponowana jest w naturalną zieleń. W obrębie parku znajduje się Muzeum Jurajskie, w którym prezentowane są najważniejsze grupy skamieniałości, słynne stanowiska paleontologiczne na świecie, wystawa skamieniałości z terenu Bałtowa i tropy dinozaurów odnalezione w Górach Świętokrzyskich.
Wyłoniły się krajobrazy i powstały gołoborza
W jurze (205 –135 mln lat temu) postała Niecka Nidziańska. W kredzie (135–65 mln lat temu) utworzył się Garb Pińczowsko–Wójczański i Niecka Solecka. Górna Jura (drugi okres mezozoiku, (ok. 159,4 – ok. 142 milionów lat temu) wytworzyły się krzemienie pasiaste m.in. w Krzemionkach Opatowskich. W neogenie (730–430 tys. lat) podczas zlodowacenia powstały gołoborza w rejonie Świętego Krzyża, i Łysicy, w Paśmie Jeleniowskim na północnym zboczu góry Szczytniak.
Gołoborza stanową charakterystyczną cechą krajobrazu Gór Świętokrzyskich. Są to rumowiska skalne, występujące na północnych stokach Łysogór i Pasma Jeleniowskiego. Powstały one w procesie mechanicznego wietrzenia skał w zimnym klimacie epoki lodowcowej. Największe gołoborze znajduje się na północnym stoku Łysej Góry, nosi imię przyrodnika Romana Kobendzy, który pierwszy opracował roślinność gołoborzy łysogórskich. Można je oglądać ze specjalnej platformy widokowej, z której także rozpościera się szeroka panorama. Mniejszych rozmiarów gołoborze znajduje się w pobliżu wierzchołka Łysicy przy czerwonym szlaku turystycznym.
Kolejną interesującą pozostałością okresu lodowcowego jest rezerwat Skałki Piekło pod Niekłaniem. Jest on także fragmentem boru mieszanego z dominantą sosny w wieku ok. 200 lat. Wśród drzewostanu występują zwietrzałe skały piaskowcowe o osobliwych kształtach: grzybów, kominów, kazalnic. Skałki te ciągną się na długości około kilometra. Wysokość skał dochodzi do 8 metrów. Te przedziwne kształty skały uzyskały na skutek wietrzenia i działalności wiatru, sprawiły to także warstwy kamienia o niejednolitym charakterze. W szczelinach skalnych występuje bardzo rzadka paproć – zanokcica północna, roślina reliktowa schyłku epoki lodowcowej. Z bardziej popularnych roślin występują storczyki i widłaki. W okolicy znajduje się wywierzysko o nazwie Biały Stok, będące początkiem rzeki Kamiennej. Aby dojechać do rezerwatu, należy skręcić w miejscowości Odrowąż, z drogi nr 42 w kierunku północnym. Za miejscowością Niekłań Wielki, w przysiółku Kałuża znajduje się niewielki parking, z którego do rezerwatu trzeba dojść ok. 1,5 km.
Pierwsze ślady człowieka
W paleolicie środkowym (ok. 70 tys. lat temu) na ziemi kieleckiej pojawił się człowiek neandertalski. Ślady bytności i narzędzia zostawił w Jaskini Raj. Naukowcy zaliczyli je do związanej z neandertalczykami kultury mustierskiej. W schyłkowym paleolicie zamieszkiwali tu myśliwi. Świadczą o tym wykopaliska w rejonie rzeki Kamiennej w Skarżysku-Kamiennej.
Jaskinia Raj odkryta została we wrześniu 1964 roku przez uczniów Technikum Geologicznego z Krakowa. Wspaniała szata naciekowa, którą tworzą stalaktyty, stalagmity, kolumny i draperie stawia ją w rzędzie najpiękniejszych jaskiń Polski. Całkowita długość zbadanych korytarzy wynosi 240 metrów, a dla ruchu turystycznego udostępnionych jest trasa 150 metrów. Zwiedzający poruszają się specjalnie wykonanym w dnie jaskini chodnikiem, przechodząc kolejno przez następujące pomieszczenia: Komora Wstępna, Komora Złomisk, Sala Kolumnowa, Sala Stalaktytowa i Sala Wysoka. Jaskinia powstała w silnie skrasowiałych wapieniach dewońskich. W dnie jaskini występują misy naciekowe, w których spotkać można pizoidy, czyli perły jaskiniowe.
Człowiek epoki neolitu
W neolicie (ok. 4 tys. lat temu do II tysiąclecia p.n.e.) na terytorium położonym pomiędzy Pilicą i Wisłą przebywała ludność kultur: mierzanowickiej, pucharów lejkowatych i amfor kulistych. Obok produkcji rolno-hodowlanej ludzie ci zajmowali się również wydobywaniem i obróbką krzemienia pasiatego na terenie Krzemionek Opatowskich. Wówczas to powstał największy w Europie kompleks kopalni krzemienia. Do dziś zachowało się w pobliżu tej miejscowości przeszło 1000 szybów sprzed 4000 lat. Szyby te ciągną się pasem szerokości 30–200 metrów i długości około 5 km i osiągają głębokość od 4 do 8,5 m. Na ścianach kopalni zachowały się również wykonane węglem drzewnym rysunki przedstawiające zwierzęta i postacie ludzkie. Krzemień wydobywany był tam za pomocą młotów kamiennych i narzędzi kościanych. Ówcześni także handlowali nim. Archeologowie odnaleźli narzędzia wykonane z krzemienia pasiatego w Krzemionkach Opatowskich aż w Niemczech nad Łabą, na terenie Moraw oraz na Śląsku i Pomorzu.
Kopalnia krzemienia odkryta została w 1922 roku przez wybitnego geologa, prof. Jana Samsonowicza. Stwierdzono wtedy na powierzchni ziemi pozostałość około 5000 szybów. Kilka lat później utworzono Muzeum i Rezerwat Archeologiczny z podziemnymi trasami turystycznymi. Na potrzeby turystów wykonane zostały chodniki, którymi już nie na klęczkach poruszają się grupy zwiedzających. W ścianach wapiennych chodników widać okazałe buły krzemienne, które dawniej były przedmiotem zainteresowania górników. Ochroną rezerwatową objęto nie tylko podziemia Krzemionek, ale także blisko 400 ha lasu, w którym ustalono 384 gatunki roślin – w tym wiele rzadkich. Niektóre z nich można poznać, wędrując oznakowaną ścieżką przyrodniczą. W pobliżu znajduje się rekonstrukcja wioski neolitycznej, w której co pewien czas odbywają się pikniki archeologiczne.
Producenci żelaza
W epoce żelaza (ok. 2500 r. p.n.e po zaniknięciu kultury łużyckiej – prasłowiańskiej) ziemię świętokrzyską i małopolską zasiedlili Celtowie. Lud ten opanował umiejętności metalurgiczne. Rozwinięcie na wielką skalę produkcji żelaza było możliwe na zasobnych w rudę żelaza północnych stokach Łysogór i Pasma Jeleniowskiego. Funkcjonowały na tym terenie małe ośrodki metalurgiczne, posługujące się przy wytopie żelaza prymitywnymi piecami, tak zwanymi dymarkami. Z najnowszych badań wynika, że pierwsze osady ludzkie związane z produkcją żelaza powstały na terenie dzisiejszych wsi Gardzienice, Kowalkowice i Wymysłów. Produkcja żelaza w tych ośrodkach dotrwała do tak zwanego okresu rzymskiego, czyli do naszej ery, kiedy to w dolinie rzeki Kamiennej przybyło jeszcze kilkanaście kolejnych osad. Ich mieszkańcy zajmowali się także działalnością przemysłową. Ogółem ślady produkcji metalurgicznej w okresie od II wieku p.n.e. do V–VI wieku n.e. występują na olbrzymim obszarze (ok. 800 km2), zawartym między wschodnią częścią Łysogór i Pasmem Jeleniowskim z jednej strony a rzeką Kamienną z drugiej.
Działalność metalurgiczna w ośrodku świętokrzyskim była możliwa dzięki nie tylko występowaniu na tym terenie rud żelaza w Rudkach koło Nowej Słupi, ale także pokrywającym góry lasom bukowym, które dostarczały surowca do produkcji węgla drzewnego. Wyprodukowane tu żelazo znajdowało zbyt także poza rynkiem lokalnym, między innymi dzięki stosunkom handlowym z państwem rzymskim. Przemawiają za tym znaleziska monet rzymskich, największy „skarb”, liczący około 3000 monet rzymskich z I i II wieku odnaleziony został w Nietulisku Małym nad Kamienną. Zdaniem archeologów, już w pierwszych wiekach naszej ery musiał istnieć tu system plemienny, który pozwalał na tak obfitą produkcję żelaza. Szacuje się, że ogółem wytworzono przez cały ten okres od 3800 do 5400 ton. Odnaleziono szereg cmentarzysk z tego okresu, między innymi w Chmielowie koło Ostrowca Świętokrzyskiego, w Starachowicach, w Wąchocku. System plemienny umożliwiał też bezpieczne prowadzenie wymiany handlowej. Wśród badaczy naukowych panuje opinia, że w okresie późnorzymskim żelazo wyprodukowane w dymarkach świętokrzyskich i pozyskiwane przez plemiona barbarzyńskie przyczyniło się do zagłady świata rzymskiego.
W Nowej Słupi u podnóża Świętego Krzyża (Łyśca) kultywowana jest ta tradycja poprzez organizowanie dorocznej imprezy pn. Dymarki Świętokrzyskie. Jest to wielka impreza plenerowa regionu świętokrzyskiego, która odbywa się od 1967 r. Ma ona na celu popularyzację wiedzy o dawnych technikach otrzymywania żelaza. Jest też okazją do promocji kultury regionu Gór Świętokrzyskich. Organizator – gmina Nowa Słupia odwołuje się do bogatych tradycji przeszłości metalurgicznej, duchowej i kulturalnej. Obok zrekonstruowanych starożytnych pieców hutniczych prezentowane są stragany twórców ludowych i ich twórczość muzyczna i literacka. Znajduje się tu także Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego. Można w nim obejrzeć jedno ze stanowisk pozostałości pieca hutniczego (dymarek). Tu także eksponowane są kloce żużla, rudy żelaza, jest przekrój zrekonstruowanej dymarki i makieta osady starożytnych hutników.
U schyłku neolitu (ok. 2 tys. lat p.n.e.) część terenów krainy świętokrzyskiej opanowały wojownicze plemiona kultury ceramiki sznurowej. Świadczy o tym zespół kurhanów starosznurowych z Wyżyny Miechowskiej, Niecki Nidziańskioej w okolicach Buska Zdrój oraz miejscowości Miernów i Kolosy. W epoce brązu (1300 r. p.n.e) południowe tereny nadwiślańskie zamieszkiwały ludy grupy mierzanowickiej. Znaleziska ceramiczne znajdują się w Koniecmostach kolo Wiślicy. Następna kultura trzciniecka, zaznaczyła swoją obecność m.in. w Bejscach i Rosiejowie w postaci cmentarzysk i osad.
Pogańskie ślady – początki chrześcijaństwa
W okresie po upadku Cesarstwa Rzymskiego (400–600 r. n.e.) rozpoczęły się wędrówki ludów. Spowodowane to było kryzysem kulturowym, osadniczym, gospodarczym. W VI–VIII w. zaczęły się tworzyć silne ośrodki organizacji plemiennych. W wiekach VI–IX istniało nad górną Wisłą państwo Wiślan. Na Ponidziu graniczyło z terytorium Lendzian. Grody opolne znajdowały się w Stradowie i Wiślicy. W IX w. państwo to zostało podbite przez władców wielkomorawskich, a ludność ochrzczona w obrządku wschodnim przez św. Metodego. Sprawa chrztu budzi jednak spór wśród naukowców. Wielu uważa bowiem, że go nie było.
Wiślica to historyczny gród z VIII wieku, związany z najstarszą kolebką chrześcijaństwa na ziemiach polskich. Pogański książę Wiślan miał przyjąć chrzest w obrządku wschodnim wraz z poddanymi już w 880 roku, jak zapisano w Żywocie św. Metodego. Archeolodzy odkryli misę z gipsowej skały z tamtego okresu, która służyła do przyjmowania chrztu w pozycji stojącej.
Wiślicka bazylika mniejsza to dwunawowy kościół, kolegiata gotycka ze słynącą łaskami figurą Matki Bożej Uśmiechniętej zwanej Łokietkową. Mieści się tu diecezjalne sanktuarium. W Wiślicy znajdował się także Dom Jana Długosza, kronikarza i wychowawcy Jagiellonów. Jest on zwany także „wikariatem”. Tę piętrową budowlę z cegły wzniesiono w sąsiedztwie kolegiaty wiślickiej w 1460 r. z fundacji Jana Długosza, z przeznaczeniem dla wikariuszy i kanoników kolegiaty. Odkryto w niej m.in. unikatową polichromię z końca XV w. Jest to gotyckie wyobrażenie Zmartwychwstałego Chrystusa, kobiety z krzyżem i klęczącego mężczyzny, z napisem „Boże zmiłuj się nad nami”. Można przypuszczać, że to fundator budowli – Jan Długosz. Dom Długosza należy do nielicznych świeckich budowli z okresu gotyku. Obecnie w budynku mieści się Muzeum Regionalne Wiślicy.
W tym czasie tereny Gór Świętokrzyskich znalazły się w kręgu wpływów państwa gnieźnieńskiego. Ślady wczesnośredniowiecznego osadnictwa z tego okresu odnaleźli archeologowie w Górach Świętokrzyskich przede wszystkim wokół Łysej Góry (Świętego Krzyża). Między VIII a pierwszą połową X w. w Łysogórach powstał duży ośrodek kultu pogańskiego. Na Łysej Górze, Grodowej Górze w Tumlinie, Górze Dobrzeszowskiej na zachodnim krańcu głównego pasma Gór Świętokrzyskich znajdują się szczątki wałów kultowych. Badania archeologiczne wskazują, że XI i XII w. to czas najwyższej aktywności zgromadzeń kultowych na Łysej Górze. Między VIII w. a pierwszą połową X wieku powstał tu duży ośrodek kultu pogańskiego, którego funkcjonowanie nie zostało przerwane nawet po przyjęciu przez władców Polan chrześcijaństwa. Szczyt góry okalał krąg kamienny, tak zwany wal kultowy, w kształcie wydłużonej elipsy o łącznej długości około 3 km. (W zachodniej części wał nie został wykończony).
Święty Krzyż to najstarsze polskie sanktuarium. Przechowywane są nim relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Znajduje się ono niemal na samym szczycie, zwanym Świętym Krzyżem, Łysą Górą lub Łyścem – 595 m n. p.m., położone jest 40 km od Kielc i 60 km od Sandomierza. Opactwo benedyktyńskie na Łyścu (Świętym Krzyżu) założył tu Bolesław Chrobry w 1006 r. Od X w. do kasacji opactwa w 1819 r. gospodarzami sanktuarium byli benedyktyni, obecnie opiekę nad nim sprawują misjonarze oblaci Maryi Niepokalanej. W ścianie przylegającej do kościoła znajduje się fragment muru, pierwszego romańskiego kościoła. Na ścianach krużganków widać pozostałości figuralnej polichromii barokowej. Nad nimi krzyżowe sklepienia z żebrami. Z krużganków prowadzą dwa wejścia do klasycystycznego kościoła Świętego Krzyża. W ołtarzach znajdują się obrazy pędzla Franciszka Smuglewicza, twórcy wileńskiej szkoły malarskiej. Kolejne wejście z krużganków prowadzi przez zakrystię do kaplicy Oleśnickich, znanej też jako kaplica Świętego Krzyża. To tu znajdują się szczątki Drzewa Świętego Krzyża. W krypcie pod kościołem umieszczone są trumny rodziny fundatora kaplicy i Jeremiego Wiśniowieckiego oraz szczątki doczesne benedyktyów. Trzy sale przylegające do krużganków zajmuje Muzeum Misyjne Oblatów, dwie z nich poświęcone są historii Świętego Krzyża. Kilka sal w zabudowaniach klasztornych zajmuje Wystawa Świętokrzyskiego Parku Narodowego. W pobliżu szczytu Łysej Góry znajduje się wejście na platformę widokową, umieszczoną nad największym w Górach Świętokrzyskich gołoborzem. Widać z niej nie tylko słynne rumowiska skalne, ale także szeroką panoramę w kierunku północnym. Na Święty Krzyż dostać się można dwiema drogami: z Nowej Słupi Drogą Królewską, którą wiedzie niebieski szlak turystyczny; z Huty Szklanej, dojście asfaltową drogą, można także z tego miejsca wjechać na górę: bryczkami, „Kolejką Świętokrzyską” lub autobusami PKS. Wjazd na Święty Krzyż jest możliwy własnym pojazdem tylko w niedzielę i święta w godzinach 7.00-13.00 w celu uczestniczenia w nabożeństwach. Adres Muzeum Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, Święty Krzyż 1, 26-004 Bieliny, gmina Nowa Słupia, tel. 041 317 70 21, www.swietykrzyz.pl Wystawa Świętokrzyskiego Parku Narodowego, Święty Krzyż 1, 26-004 Bieliny, gmina Nowa Słupia, tel. 041 317 70 87, www.swietokrzyskipn.org.pl
Od 990 r. na terenach dzisiejszej ziemi świętokrzyskiej w momencie tworzenia historycznego państwa polskiego istniał dobrze funkcjonujący system grodów, zwanych później kasztelaniami. Grody – głównie pełniące funkcje administracyjne – w Małogoszczu, Tarczku i Wiślicy otaczały liczne osady. Ich nazw świadczyły o służebnej roli względem kasztelani, niektóre nie zmieniły do dziś swojego brzmienia, np. Złotniki, Kobylniki, Sokolniki, Żerniki, Bartodzieje, Szczytniki. O tym, że miejscowa ludność była wówczas chrzczona świadczą wznoszone wówczas pierwsze kościoły. Te przedromańskie budowle sakralne nie zachowały się do dziś, a ich śladem może być jedynie archeologiczna ekspozycja muzealna w Wiślicy, gdzie znajduja się ślady kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja.
Ziemia Sandomierska, Wiślicka i Krakowska
Około XI-XII wieku świętokrzyskie terytorium pomiędzy rzekami Wisłą, Pilicą a Kamienną pod względem administracyjnym dzieliło się na Ziemię Sandomierską na północy, Ziemię Wiślicką na południu i Ziemię Krakowską na południowym zachodzie.
Sandomierz to malowniczo położone, na wysokim brzegu Wisły, wśród lessowych wzgórz i wąwozów, miasto o bogatej historii i wielu, bardzo cennych zabytkach. Od 1138 roku stolica Księstwa Sandomierskiego. Prawa miejskie Sandomierz uzyskał w 1286 roku. Wspaniale zachował się średniowieczny układ urbanistyczny, w całości uznany jako cenny zabytek. W przeszłości Sandomierz obwiedziony był murami obronnymi, a do miasta prowadziły cztery bramy: Lubelska, Krakowska, Zawichojska i Opatowska. Do dnia dzisiejszego zachowała się tylko ostatnia. Wzniesiona została w drugiej połowie XIV wieku. W XVI stuleciu została podwyższona i zwieńczona renesansową attyką. Na szczycie bramy urządzony jest punkt widokowy na Sandomierz i okolicę. W centrum starego miasta znajduje się rynek otoczony zabytkowymi kamienicami. Na środku rynku stoi Ratusz wzniesiony w drugiej połowie XIV wieku. Jest to piętrowa, ceglana budowla z wysoką attyką kryjącą dach. W Ratuszu mieści się aktualnie oddział Muzeum Okręgowego. W dolnej części obiektu jest wyjście z podziemnej trasy turystycznej. Lochy sandomierskie mają wielowiekową tradycję. Podziemia powstawały prawdopodobnie już od XIV wieku z przeznaczeniem na magazyny. W pobliżu rynku wznosi się kościół katedralny zbudowany w 1360 roku przez Kazimierza Wielkiego na miejscu romańskiej świątyni. Wielokrotnie rozbudowywany otrzymał w końcu XVII wieku barokową fasadę zachodnią, a w początku następnego stulecia takiż wystrój wnętrza. Sandomierska katedra jest budowlą gotycką, halową. W prezbiterium ściany pokryte są polichromią bizantyjsko-ruską, jedną z czterech tego typu zachowanych w Polsce. Niedaleko katedry znajduje się zamek wzniesiony przez KazimierzaWielkiego w miejscu grodu książęcego. Budowla łączyła się niegdyś z miejskim systemem obronnym. Nieukończony jeszcze zamek w 1656 roku wysadzili w powietrze Szwedzi. Po odbudowie zamieniony został w roku 1817 na więzienie. Po likwidacji więzienia w 1959 roku poddany został badaniom naukowym i gruntownemu remontowi, w czasie którego między innymi spod tynku wydobyto partie gotyckich murów. Obecnie mieści się tu Muzeum Okręgowe. Prezentowane są tu między innymi dzieje ziemi sandomierskiej oraz wystawa poświęcona Jarosławowi Iwaszkiewiczowi. Na wysokiej skarpie bieleją mury Collegium Gostomianum, zwieńczonego późnorenesansową attyką. To fragment jednej z najstarszych budowli szkolnych w Polsce – kolegium jezuickiego ufundowanego w 1602 roku. Nieco z dala od centrum miasta znajduje się kościół św. Jakuba i klasztor dominikanów, najstarszy i najcenniejszy zabytek sandomierski. To świątynia późnoromańska, z elementami wczesnogotyckimi. Jako jedna z pierwszych w Polsce murowana z cegły, z bogatą ornamentacją ceglaną. Jeszcze dalej – gotycki kościół św. Pawła, wzniesiony w latach 1426-1434. W pobliżu kościoła ma początek Wąwóz Królowej Jadwigi. Strome ściany osiągają miejscami 10 metrów wysokości. Zbocza wąwozu, którego długość wynosi ok. 500 metrów porośnięte są drzewami i krzewami, wśród których występuje chroniona wisienka karłowata. Na wschód od centrum miasta, wzdłuż stromego brzegu Wisły, ciągną się Góry Pieprzowe.
Oficjalna Strona Miasta Sandomierz www.sandomierz.pl Muzeum Okręgowe, ul. Zamkowa 12, 27-600 Sandomierz,
tel. 015 832 22 65, www.republika.pl/mosandomierz, Oddział PTTK, Rynek 12, 27-600 Sandomierz, tel. 015 832 23 05, www.pttk-sandomierz.pl
Znaczne połacie tego obszaru w rejonie Gór Świętokrzyskich nadane zostały przez księcia we władanie biskupom krakowskim. Zaczęły się pojawiać kolejne centra gospodarcze i administracyjne włości biskupich w Kielcach, Tarczku i Iłży. Równocześnie duże nadania książęce uzyskiwali przedstawiciele możnych rodów: Odrowążów, Gryfitów, Szafrańców, Ardańców. Powstawała gęsta sieć struktur organizacji kościelnych.
Prapoczątki Kielc
Przełom X i X w. przez historyków przyjmowany jest za czas powstania pierwszej osady na terenie dzisiejszych Kielc, tj. pomiędzy kościołem św. Wojciecha a skrzyżowaniem ulic IX Wieków Kielc i Warszawskiej. Według tradycji data powstania kościoła św. Wojciecha przypada na 1086 r. Wówczas to nastąpiło nadanie Kielc i Tarczka wraz z okolicami biskupom krakowskim.
Przy osadzie, która dała początek miastu Kielce powstała wówczas niewielka, modrzewiowa świątynia, która pełniła funkcję kościoła cmentarnego. W 1763 r. na jego miejscu wybudowano barokowy, murowany kościół, który został ufundowany przez kanonika Jana Rogallę. W 1885 roku miała miejsce rozbudowa kościoła, która nadała mu ostateczny wygląd. Autorem projektu rozbudowy był architekt gubernialny Franciszek Ksawery Kowalski. Wewnątrz kościoła znajdują się namalowane w 1889 roku 3 obrazy autorstwa Jana Styki: „Rozmnożenie chleba” – w ołtarzu głównym, św. Rozalia – na zasuwie i św. Franciszek – w zwieńczeniu prawego bocznego ołtarza. Po zachodniej stronie, przy murze okalającym kościół znajduje się pozostałość po cmentarzu – pomnik z wykutą w piaskowcu figurą Chrystusa Frasobliwego (tzw. „latarnia zmarłych”) z 1732 roku. Na zachodniej ścianie kościoła – kamienny portal z 1763 roku z tablicą fundacyjną, a na prawo od wejścia głównego stoi odsłonięty w 1997 roku pomnik Świętego Wojciecha. Wokół budynku rosną ponad stuletnie drzewa. Przed kościołem znajduje się plac Świętego Wojciecha z zachowanym fragmentem muru, przy którym w 1943 roku Niemcy rozstrzelali publicznie zakładników – żołnierzy Armii Krajowej. Na przełomie roku 2006 i 2007, podczas remontu placu Świętego Wojciecha, natrafiono na pochodzące z XVIII wieku kamienne fundamenty łączone wapienną zaprawą, znajdujące się na głębokości około 40 cm poniżej poziomu gruntu. Według historyków, są to pozostałości po przykościelnym szpitalu dla ubogich, który prawdopodobnie spłonął w 1800 roku, gdy Kielce strawił wielki pożar. Podczas dalszych prac wykopaliskowych odkryto dwa, liczące ponad 300 lat, groby, a na głębokości około 80 cm natrafiono na grunt z okresu średniowiecza, ze sporą ilością fragmentów ceramiki, po których oszacowano wiek znaleziska na przełom XI i XII wieku. Na głębokości ponad 100 cm, zostały odkopane resztki paleniska, polepy oraz słupów, które stanowią fragmenty średniowiecznej chałupy, wchodzącej w skład osady przedlokacyjnej, otaczającej kościół Świętego Wojciecha. Przez plac św. Wojciecha przechodzi czerwony szlak miejski prowadzący przez zabytkowe i ciekawe turystycznie miejsca miasta.
W 1171 r. biskup krakowski Gedeon (Gedko) z rodu Gryfitów Świebodziców wzniósł kościół kolegiacki na Wzgórzu Zamkowym. W 1227 r. nastąpiło zatwierdzenie przez papieża przywileju księcia Leszka Białego nadanego biskupom krakowskim. Kielce po raz pierwszy wymienione zostały jako siedziba kasztelanii, czyli ośrodka administracyjnego dóbr biskupich. W późniejszych wiekach przyjęła się dla tego ośrodka nazwa starostwo. Ok. 1364 r. nastąpiło prawdopodobnie nadanie Kielcom praw miejskich. Potwierdzają to także dokumenty z 1402 r. W 1493 r. nadano Kielcom herb (złota korona i litery CK – Civitas Kielcensis na czerwonej tarczy), dokonał tego bp krakowski Fryderyk Jagiellończyk. W pierwszej połowie XVII w wybudowano na Wzgórzu Katedralnym istniejący do dziś pałac biskupi oraz kościół św. Trójcy.
Pałac Biskupów Krakowskich – barokowy pałac w Kielcach, była rezydencja biskupów krakowskich. Jeden z symboli miasta. Budowla powstawała w latach 1637–1644. Wzniesiono ją na Wzgórzu Katedralnym z inicjatywy biskupa Jakuba Zadzika. Budowę prowadził Tomasz Poncino, a projekt został wykonany prawdopodobnie przez Giovanniego Trevano. Dekorację malarską wnętrz wykonał warsztat Tomasza Dolabelli. Plafony przedstawiały między innymi sąd nad arianami i rokowania pokojowe w okresie wojen ze Szwecją i Rosją. W 1816 r. Stanisław Staszic stworzył w pałacu Szkołę Akademiczno-Górniczą. Pałac pełnił również rolę sztabu legionowego Józefa Piłsudskiego, biura werbunkowego, drukarni, poczty, biura przepustek i siedziby redakcji lokalnego dziennika. W latach międzywojennych mieścił się tu urząd wojewódzki. W latach 1945–1971 była to siedziba Wojewódzkiej Rady Narodowej. Od 1971 r.siedzibę ma tu Muzeum Narodowe. Z tyłu pałacu, w 2005 roku otwarto Ogród Włoski. W swoich zbiorach muzeum posiada cenne eksponaty z dziedziny malarstwa, rzemiosła artystycznego, sztuki ludowej, archeologii i przyrody. Do ekspozycji stałej należą: wnętrza XVII i XVIII-wieczne, wystawa „Dawne uzbrojenie europejskie i wschodnie”, Sanktuarium Marszałka Józefa Piłsudskiego, galeria malarstwa polskiego i sztuki zdobniczej. Muzeum organizuje również liczne wystawy czasowe. W pałacu odbywają się koncerty, wykłady, warsztaty dla dzieci i młodzieży, a także imprezy adresowane do rodzin. Placówka posiada również sale wystawowe przy Rynku i od ul. Orlej oraz dwa oddziały: Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego i Muzeum Henryka Sienkiewicza w Oblęgorku.
W XII w. w Kurzelowie utworzony został archidiakonat arcybiskupstwa gnieźnieńskiego dla części obszaru dzisiejszej ziemi włoszczowskiej. W Kielcach i Wiślicy powstały prepozytury wchodzące w skład diecezji krakowskiej. Każda z tych jednostek w XIII wieku liczyła już po kilkanaście parafii. Do najwcześniej wzniesionych kościołów można zaliczyć pierwotnie drewniany kościół św. Wojciecha w Kielcach (ok. 1086). W końcu XI lub na początku XII wieku powstały pierwsze romańskie, budowane z ciosów kamiennych kościoły, między innymi w Tarczku, Świętomarzy, Grzegorzewicach, Waśniowie, Łagowie, Mychowie, Mominie, Skalbmierzu, Pacanowie, Kijach, Mokrsku, Krzyżanowicach. Tylko nieliczne z nich (Tarczek, Grzegorzewice, częściowo Kije) zachowały do dziś ślady pierwotnego stylu, pozostałe na skutek licznych przeróbek i modernizacji zatraciły cechy romańskie.
W XII w. powstały na dzisiejszej ziemi kieleckiej pierwsze klasztory: benedyktyński na Świętym Krzyżu (według Jana Długosza założony w 1006 roku), cystersów w Jędrzejowie (1140–1149) i Wąchocku (1179) oraz bożogrobców w Miechowie (1163), joanitów w Zagości (1153) i norbertanów w Busku (1180–1185). Klasztory te wzbogaciły się w monumentalne budowle, z których najstarsze romańskie fragmenty zachowały się najlepiej w klasztorze w Wąchocku. Śladów romańszczyzny dopatrzeć się można w kościele na Świętym Krzyżu i w Jędrzejowie. Klasztory: benedyktyński na Świętym Krzyżu i bożogrobców w Miechowie należały do najbogatszych na ziemiach polskich. Nie dość, że były one bogato uposażone (każdy miał po kilkadziesiąt wsi), to posiadały także przywileje, pozwalające czerpać ogromne dochody.
Opactwo cystersów w Jędrzejowie założone zostało w 1140 roku jako pierwsze w Polsce, przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janika Gryfitę i biskupa krakowskiego Gedeona. Z pierwotnego założenia zachowała się późnoromańska bryła świątyni z XIII wieku, do której w XVIII stuleciu dobudowano od północy nową zakrystię, dwie kaplice oraz dwuwieżową fasadę wschodnią w stylu barokowym. W opactwie spędził ostatnie lata życia i zmarł w 1223 roku Wincenty Kadłubek – biskup krakowski i kronikarz dziejów Polski. Polichromię przedstawiającą między innymi sceny z życia Wincentego Kadłubka wykonał w połowie XVIII wieku malarz Andrzej Radwański. Ciekawa jest kaplica grobowa, w ołtarzu której znajdują się relikwie zmarłego. W jednej z kaplic zachował się ciekawy nagrobek rycerza Pakosława z Mstyczowa, towarzysza broni Władysława Łokietka. Z tego samego okresu są znane nie tylko w Polsce 54-głosowe organy. Co roku w Jędrzejowieorganizowany jest Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej. Wyposażenie i wystrój kościoła to barok. Zabudowania klasztorne, pierwotnie romańskie, były wielokrotnie przebudowywane. Najstarsze mury tego obiektu to fragmenty wielkiego kapitularza w dawnym skrzydle wschodnim. Informacje: Klasztor cystersów ul. Klasztorna, 28-300 Jędrzejów, tel. 041 386 23 08.
Opactwo cystersów w Wąchocku ufundowane zostało przez biskupa krakowskiego Gedkę w 1179 roku. Było jednym z 26 opactw, które powstały w XII i XIII wieku na ziemiach polskich. Cystersi prowadzili szeroką działalność gospodarczą, zakładając między innymi kuźnice i wykorzystując miejscowe złoża rud żelaza i piaskowców. W XVII i XVIII wieku polscy cystersi prowadzili warsztaty budowy organów. Z nich pochodzą między innymi organy w Wąchocku, Jędrzejowie i Sulejowie oraz najbardziej znane w Oliwie. Zbudowane
w pierwszej połowie XIII wieku opactwo jest jednym z pięknych przykładów architektury romańskiej w Polsce. W pierwszej połowie XVII wieku większa część klasztoru przebudowana została w stylu renesansowym. Późnorenesansowy kościół jest trzynawową bazyliką z transeptem. Jego mury zbudowane są z szarych i brunatno- czerwonych ciosów kamiennych układanych w naprzemianległe pasy. Do kościoła przylegają krużganki z XVII wieku otaczające wirydarz. Z nich wchodzi się do romańskich pomieszczeń z XIII wieku, znajdujących się w przyziemiu: fraterni i kapitularza. Ten ostatni ma sklepienie wsparte na czterech kolumnach. Wszystkie detale tego pomieszczenia są bogato zdobione różnorodnymi ornamentami roślinnymi. Przed wejściem do kościoła znajduje się Panteon Pamięci Podziemnego Państwa Polskiego. Na murze umieszczone są liczne tablice poświęcone oddziałom partyzanckim. Wewnątrz opactwa znajduje się krypta, w której spoczywają prochy
Legendarnego dowódcy AK – majora Jana Piwnika „Ponurego”. W pomieszczeniach opactwa zlokalizowane jest muzeum utworzone w oparciu o bogate zbiory księdza Walentego Ślusarczyka, proboszcza z Nowej Słupi. Zgromadzono w nim pamiątki z okresu walk narodowowyzwoleńczych. Muzeum Cystersów, ul. Kościelna 14, 27-215 Wąchock, tel. 041 271 50 66.
W XII w. w Kielcach i Wiślicy funkcjonowały kapituły kolegiackie, w których skład wchodzili między innymi prałaci – scholastycy. Dzięki temu już w XIII wieku powstały pierwsze szkoły parafialne. Przy kościołach kolegialnych pojawiły się pierwsze zbiory ksiąg.
W pierwszych wiekach istnienia klasztorów zakonnicy w nich przebywający wywodzili się z Włoch, Burgundii i z Ziemi Świętej. Wprowadzali nowoczesne, jak na owe czasy, metody uprawy roli, mieli także wpływ na rozwój wartości intelektualnych. Wobec konieczności kształcenia następców zaistniały szkoły klasztorne, a także zbiory biblioteczne. Wówczas bł. Wincenty Kadłubek zrezygnował ze stolca biskupiego w Krakowie i przeniósł się do klasztoru cystersów w Jędrzejowie. Tu w latach 1218–1223 napisał słynną kronikę.
Podczas rozbicia dzielnicowego
Druga połowa XII wieku i wiek XIII to okres rozbicia dzielnicowego Polski. Przemiany polityczne z tym związane miały wpływ także na inne sytuacje dzisiejszej ziemi kieleckiej. Po krótkim istnieniu Księstwa Sandomierskiego i Wiślickiego jej obszary weszły w skład dzielnicy senioralnej Małopolski. Wobec osłabienia kraju wskutek rozbicia dzielnicowego ziemie polskie były w XIII wieku terenem częstych najazdów i spustoszeń wojennych. Spalenie i złupienie majątków wielu miast i wsi spowodowały walki o tron krakowski prowadzone przez Konrada Mazowieckiego. Szczególnie ucierpiały wówczas świętokrzyskie dobra biskupa krakowskiego. W tym samym czasie dwukrotnie krainę świętokrzyską najeżdżali Tatarzy (1241 i 1259–1260). W czasie pierwszego najazdu rycerstwo małopolskie stawiło im czoła pod Chmielnikiem, ale zostało rozgromione. Resztki uciekających wojsk polskich – według tradycji – miały ponieść ostateczną klęskę pod Tarczkiem. Drugi najazd tatarski spowodował szczególnie dotkliwe starty; zniszczono wówczas wiele miast, m.in. Sandomierz, oraz wsi. Spalonych zostało wówczas wiele kościołów i klasztorów.
Na prawie magdeburskim
W końcu XIII i w XIV wieku ponownie kolonizowano spustoszone tereny, a miasta lokowano na prawie magdeburskim. Prawa miejskie uzyskały wówczas między innymi: Jędrzejów, Opatowiec nad Wisłą, Pacanów, Kurzelów, Wiślica, Szydłów, Chęciny, Skalbmierz, Bodzentyn, Stopnica, Kunów, Łagów, a także Nowa Słupia, Radoszyce, Pierzchnica, Wodzisław i Kielce.
Przybyło kilka nowych klasztorów: franciszkanów w Nowym Korczynie i Chęcinach, augustianów w Książu Wielkim i dominikanów w Opatowcu. Wcześniej istniejące klasztory odbudowano i powiększono. W wieku XIV powstało wiele budowli świeckich i sakralnych, wznoszonych w stylu gotyckim. Powstały wówczas: obronny murowany zamek w Chęcinach, którego dwie wieże gotyckie zachowały się do dzisiaj, kolegiata w Wiślicy, kościoły parafialne w Kurzelowie, Stopnicy, Piasku Wielkim, Starym Korczynie, Witowie, Beszowej, Pacanowie, Mieronicach, Chybicach.
W tym czasie toczyły się na tych ziemiach walki prowadzone w początku XIV wieku przez Władysława Łokietka przeciwko zwolennikom buntowników: Alberta, wójta krakowskiego i biskupa Jana Muskaty. W drugiej połowie XIV wieku docierały tu także zagony wojsk litewskich, które ponoć pod dowództwem samego późniejszego króla polskiego, Władysława Jagiełły, splądrowały między innymi klasztor na Świętym Krzyżu.
Zamek królewski w Chęcinach – w 1306 roku Władysław Łokietek nadał go biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie, unieważnił zresztą to nadanie już w następnym roku. Był to ważny w tym czasie obiekt, bo zwoływano na nim zjazdy możnowładców (w latach 1310, 1318 i 1331; ten ostatni zjazd uważany jest za początek przyszłych sejmów). Zamek był rezydencją królowych i wdów królewskich. Mieszkała tu królowa Bona, która według źródeł zgromadziła na zamku wielkie skarby. Gdy opuszczała Chęciny, jej majątek wieziono na 24 wozach, ciągnionych przez 140 koni. Zamek składa się z dwóch części: zamku górnego, pomiędzy dwoma okrągłymi wieżami i obszernego zamku dolnego z prostokątną wieżą, w pobliżu której jest studnia.
Prawa miejskie dla Szydłowa nadał Władysław Łokietek. Jednak dopiero Kazimierz Wielki uczynił z niego znaczącą miejscowość, wystawił kościół i zamek, a całe miasto otoczył murami obronnymi. Do miasta prowadziły trzy bramy: Krakowska, Opatowska i Wodna, do dziś zachowała się tylko pierwsza. Zespół zamku w Szydłowie usytuowany jest na platformie wzgórza opadającego stromym zboczem ku rzeczce Ciekącej. Na zespół składają się: budynek główny, skarbczyk i budynek bramy wjazdowej. Główny budynek zamku przylega do murów miejskich. Był to budynek dwukondygnacyjny z kwadratowym ryzalitem od południa, w którym mieściła się kaplica. Na każdej kondygnacji były dwie duże sale. Na drugiej kondygnacji od strony murów obronnych znajdowała się Sala Rycerska. Do narożnika północno-zachodniego murów miejskich przylega budynek skarbczyka, który w przeszłości być może był basztą zamkową. Obecnie mieści Muzeum Regionalne. Budynek bramy wjazdowej wzniesiony został przez Zygmunta III w miejscu pierwotnej bramy prowadzącej na teren zamku. www.szydlow.pl
Z ówczesną ziemią kielecką związani byli żyjący w XIV wieku dyplomaci i wybitni polscy intelektualiści. Jednym z nich był biskup krakowski Florian z Mokrska, doktor praw Uniwersytetu w Padwie, jeden ze współtwórców powstania znakomitej Akademii w Krakowie. Ruiny rodowego zamku gotyckiego wzniesionego przez biskupa Floriana można do dziś oglądać nad Nidą, nieopodal wsi Mokrsko). Jan z Buska był sekretarzem, a potem podkanclerzym króla Kazimierza Wielkiego. Posłował on w 1363 roku do papieża Urbana V w sprawie założenia uniwersytetu w Krakowie. Uczonym prawnikiem i kaznodzieją był prepozyt generalny bożogrobców w Miechowie Stanisław Stojkowic z Książa. Posiadał on prywatną bibliotekę, którą zapisał w testamencie klasztorowi miechowskiemu.
W krainie świętokrzyskiej miały też miejsce ważne wydarzenia dla całego kraju. W roku 1347 w Wiślicy ogłoszone zostały tak zwane statuty wiślickie, czyli po raz pierwszy w historii państwa skodyfikowane prawa dla ziem Małopolski. Natomiast w leżących nad rzeczką Szerniową Koszycach w 1374 r. król Ludwik Węgierski nadał słynne przywileje dla rycerstwa polskiego, zapoczątkowujące w Polsce wyodrębnienie się stanu szlacheckiego.
Rozkwit po victorii grunwaldzkiej
W wieku XV ziemia kielecka była już zasobna gospodarczo. W Puszczy Świętokrzyskiej odbywał wielkie łowy król Władysława Jagiełło w celu zgromadzenia zapasów żywności przed wyprawą pod Grunwald w 1410 roku. Odnowienie przez Władysława Jagiełłę w roku 1400 Akademii Krakowskiej, na której czele stanął jako pierwszy rektor wybitny uczony, prawnik Stanisław ze Skalbmierza, zaowocowało podniesieniem się poziomu oświaty i kultury w całej Polsce, a szczególnie w najbliżej Krakowa położonej Małopolsce. Dzięki absolwentom tej uczelni rozszerzyła się znacznie sieć szkółek parafialnych. W początkach XVI w. w dekanacie jędrzejowskim na 25 parafii aż w 23 funkcjonowały szkoły, podobnie w dekanacie kijewskim: na 24 parafie w 21 były czynne szkoły parafialne. Dzięki tak gęstej sieci szkół tylko w XV wieku na Uniwersytet w Krakowie wpisało się kilkuset uczniów z terenów dzisiejszej ziemi kieleckiej.
Przybywało także obiektów sakralnych. W XV wieku powstały nowe klasztory: paulinów w Pińczowie i erem bernardyński w Świętej Katarzynie, u stóp Łysicy. Stały wzrost znaczenia politycznego i gospodarczego Kościoła w Polsce był przyczyną nasilenia się w XIV–XV wieku antyklerykalizmu szlacheckiego, u którego podłoża leżały głównie zatargi o dobra ziemskie, dziesięciny, sądownictwo kościelne itp. Stanowiło to dogodne podglebie dla rozwoju reformacji na tych terenach w XVI i początkach XVII wieku.
Kultura w Polsce w wieku XV – schyłkowym okresie średniowiecza – wzbogacana została przez sztukę bizantyjską, która trafiła zapewne na obszar dzisiejszej ziemi kieleckiej za pośrednictwem litewsko-ruskiego dworu króla Władysława Jagiełły. Zaznaczyła się ona między innymi polichromiami w kościołach w Wiślicy, Zagościu i na Świętym Krzyżu.
Z północno-zachodnią Małopolską związanych było w tym czasie wielu wybitnych Polaków, na przykład historyk Jan Długosz (1415–1480), który początkowo uczył się w Nowym Korczynie, a później, już jako duchowny, był kustoszem wiślickim oraz kanonikiem kapituły kieleckiej. Ufundował między innymi zachowany do dziś piękny gotycki dom, przeznaczony dla wikariuszy wiślickich.
Wiek XVI – złotym wiekiem kultury polskiej
Na terenach ziemi świętokrzyskiej rozwojowi kultury towarzyszył wówczas intensywny rozkwit ekonomiczny. Okres od połowy XV wieku, poprzez wiek XVI, do około połowy wieku XVII to czasy ogromnego zintensyfikowania eksploatacji miejscowych rud żelaza oraz metali kolorowych – miedzi i ołowiu.
Jeszcze w średniowieczu tradycje przemysłowe regionu podtrzymywali między innymi cystersi z Wąchocka, którzy w XIII wieku mieli przywileje uprawniające ich do prowadzenia eksploatacji zasobów mineralnych w swych dobrach. Z kolei w XIV wieku pojawiły się w dolinie rzeki Kamiennej pierwsze kuźnice, otwierające nowy rozdział w dziejach hutnictwa żelaza na terenie dzisiejszej ziemi kieleckiej.
O kolejnych etapach rozwoju przemysłu świadczyły przywileje królewskie z XV wieku dla Chęcin i Radoszyc. Ustanawiały one zrzeszenia przedsiębiorców górniczych zwane gwarectwami oraz urząd żupnika królewskiego. Równocześnie królowie polscy, którzy do roku 1576 byli właścicielami wszystkich minerałów znajdujących się w granicach państwa, wydawali liczne zezwolenia na podejmowanie prac minerskich, zachęcając w ten sposób do osiedlania się na ziemiach kruszconośnych cudzoziemców obrzezanych ze sztuką górniczą.
Wykorzystując sprzyjające warunki starosta kielecki Hieronim Szafraniec w 1553 r. wystarał się o przywilej wolnej eksploatacji rud żelaza i prowadzenia kuźnic we wsiach okalających Kielce od zachodu. Kopalnie rud żelaza powstawały głównie w górnym brzegu rzeki Kamiennej i nad jej dopływami oraz nad Czarną Sielpiańską i Bobrzą. W1510 r. na dzisiejszej ziemi kieleckiej działało 39 kuźnic, a w roku 1577 – już 64.
Pod koniec wieku XVI biskup krakowski sprowadził na Kielecczyźnę włoskich hutników i górników z ośrodka przemysłowego w Bergamo. Uruchomili oni w roku 1598 w Bobrzy, a potem w Samsonowie pierwsze na ziemiach polskich wielkie piece, tak zwane „bergamskie”, pozwalające otrzymać ciekłą surówkę. Natomiast okolice Chęcin obfitujące w złoża rud miedzi i ołowiu stały się ważnym w kraju ośrodkiem górnictwa i hutnictwa metali kolorowych. W związku z wyczerpaniem się pod koniec XVI wieku zasobów rudonośnych w okolicach Chęcin, kopalnictwo rud miedzi przeniosło się do Niewachlowa, Miedzianej Góry, Kostomłotów i Kielc.
Ruiny zakładu wielkopiecowego w Samsonowie przypominają, że tradycje hutnicze tej miejscowości sięgają XVI wieku, kiedy to czynna była tu w tym czasie kuźnica wodna. Pierwszy zakład wielkopiecowy, własność biskupów krakowskich, wymieniany jest w 1645 roku. Produkowano tu działa polowe, kule i szyszaki. Na początku XVI stulecia właściciele huty samsonowskiej zakupili kuźnice w pobliskich miejscowościach: Humer, Światełko, Suchyniówek, które tworzyły tak zwany klucz samsonowski. W 1778 roku, na miejscu zrujnowanego pieca, z fundacji biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka powstał nowy klucz. Dotrwał on do roku 1816. Z inicjatywy Stanisława Staszica w 1818 roku rozpoczęto budowę nowego, dużego zakładu wielkopiecowego wraz z osiedlem mieszkaniowym dla pracowników. Wielki piec ukończony i uruchomiony został w 1823 roku. W1835 roku – data na wielkim piecu – nastąpiła ponowna przebudowa zakładu. Siłą napędową urządzeń w hucie była woda rzeki Bobrzy, doprowadzona do zakładu sklepionym kanałem. Do 1831 roku produkowano tu między innymi czerepy do pocisków rakietowych konstrukcji J. Bema. Samsonowska huta pracowała do 1866 roku, kiedy to została zniszczona przez pożar, od tego czasu popadała w ruinę. W centralnej części dzisiejszych ruin znajduje się wielki piec, najwyższą budowlą jest wieża gichtociągowa, z której dokonywano zasypu pieca wsadem czyli węglem, rudą i topnikiem. Pomieszczenia po prawej stronie pieca mieściły dmuchawę, a po lewej maszynę parową, którą huta samsonowska zyskała po modernizacji w 1829 roku. Duże hale po lewej stronie pieca były pomieszczeniami modelarni i suszarni, a po prawej emalierni. Pomiędzy nimi znajdowała się odlewnia. Organizowane są tu m.in. plenerowe estradowe imprezy i rekonstrukcje historyczne. Więcej informacji można uzyskać w Lokalnej Grupie Działania „Dorzecze Bobrzy”, Kostomłoty II 133, 26-085 Miedziana Góra (budynek starej plebanii), tel. 41 303 22 44, 784 022 704, 784 022 705, 784 022 706 http://www.dorzeczebobrzy.eu/
Nad rzeką Bobrzą, w miejscowości o tej samej nazwie, gdzie od XVI w. pracowały kuźnice i wielki piec, w którym wyrabiano między innymi działa i kule artyleryjskie zachował się mur oporowy. Zakład wielkopiecowy w Bobrzy zlokalizowany został w 1824 roku przez Druckiego-Lubeckiego. Do dziś zachowało się wiele z tego niedokończonego zakładu wielkopiecowego. Najbardziej imponująco prezentuje się mur oporowy o długości około pół kilometra i maksymalnej wysokości 15 metrów, który zabezpieczał wzniesienie przed osuwaniem się, a z korony którego miało się odbywać zasypywanie wsadu do wielkich pieców. Z budynków zakładu pozostały dawne hale, domy osiedla i mury węgielni. Jest też dobrze zachowany staw, w którym miała być gromadzona woda i kanały, którymi miała ona dochodzić do kół wodnych. W ostatnim czasie teren zakładu uporządkowano i przystosowano do zwiedzania. Wytyczono ścieżki, w miejscach niebezpiecznych postawiono ogrodzenia.
Ruiny leżą nieco na uboczu, w miejscowości Ćmińsk na trasie Kielce – Łódź trzeba zjechać w bok i malowniczymi zakolami drogi dojeżdża się na miejsca, gdzie można zaparkować samochód. Informacje: Lokalna Grupa Działania „Dorzecze Bobrzy”. Kostomłoty II 133, 26-085 Miedziana Góra (budynek starej plebanii), tel. 41 303 22 44, 784 022 704, 784 022 705, 784 022 706, http://www.dorzeczebobrzy.eu/
W ty okresie rozwijało się także górnictwa skalne. Rozkwit budownictwa zarówno świeckiego, jak i sakralnego powodował wzrost zapotrzebowania na ciosy piaskowce, polerowany wapień (marmur) oraz na kamień łamany, służący do budowy fundamentów i produkcji wapna. W rejonie Kielc i Pińczowa powstawały cechy kamieniarskie skupiające rzemieślników łamiących i obrabiających materiał skalny.
Innym źródłem bogacenia się kraju, a głównie szlachty było znakomicie rozwijające się rolnictwo. Polska w XVI i początkach XVII wieku eksportowała ogromne ilości zbóż: pszenicy, żyta, owsa, prosa, jęczmienia, a także chmielu, konopi, lnu. Przedmiotem handlu z państwami zachodnimi Europy były także polskie woły, barany, wieprze i konie.
Pod względem rozwoju kultury w wieku XVI kontynuowane były chlubne tradycje wcześniejszego okresu, kiedy to w klasztorach na Świętym Krzyżu, Miechowie, Jędrzejowie i Wąchocku przepisywano księgi w specjalnie ułożonych scriptoriach. Szczególnie zasłużył się światły opat klasztoru Benedyktów na Świętym Krzyżu Maciej Pyzdr, który przepisał statuty piotrkowskie i wiślickie i pozostawił po sobie rękopis „Rocznika Świętokrzyskiego”.
Na przełomie XV i XVI wieku żył i działał wybitny polski uczony Maciej z Miechowa (1457–1523), lekarz, astronom, geograf i historyk. W latach 1501–1519 ośmiokrotnie pełnił on funkcję rektora Akademii Krakowskiej, był autorem pierwszego naukowego opisu etnograficzno-geograficznego wschodniej Europy. Ważnymi ośrodkami kultury na mapie Polski stały się także dwory biskupów krakowskich w Bodzentynie i w Kielcach. Do Bodzentyna na dwór biskupa Piotra Myszkowskiego przyjeżdżał Jan Kochanowski i muzyk Mikołaj Gomółka. Wiek XVI to nie tylko rozkwit renesansu na ziemiach polskich, ale także i początki reformacji. Terytorium dzisiejszej ziemi kieleckiej należało w drugiej połowie XVI i początkach XVII wieku do najbardziej ogarniętych przez reformację terenów w Koronie. Wielu zwolenników, głównie wśród szlachty, miał ruch kalwiński, a pod koniec wieku i ariański. Różnowiercą był również poeta, wielki syn ziemi jędrzejowskiej, Mikołaj Rej z Nagłowic (1505–1569) . Uznany jest za „ojca literatury polskiej”, głównie dzięki utworom poświęconym zagadnieniom społecznym i obyczajowym.
Reformacja i kontrreformacja
Trwałość zborów kalwińskich i ariańskich zależała najczęściej od postawy i woli właścicieli dóbr ziemskich. Szlachta zazwyczaj decydowała o tym, czy w ich majątkach kościoły katolickie zamieniane były na zbory protestanckie. Najwięcej parafii zamieniono na zbory kalwińskie w dekanatach: Jędrzejów, Książ Wielki, Kije, Sokolina, Pacanów, Małogoszcz, Kurzelów, Opatowiec. Parafii katolickich zamienionych na organizacje kościelne protestanckie było na dzisiejszej ziemi kieleckiej łącznie aż ponad 70. Najpoważniejszymi ośrodkami reformacji były miasta Pińczów i Raków.
Na przełomie XVI i XVII wieku nastąpiła kontrreformacja. Katolicyzm znowu się odrodził. Nastąpił stopniowy zanik tolerancji religijnej. Zbory kalwińskie i ariańskie ponownie przekształcono w kościoły katolickie. Niektóre z wznoszonych w XVII wieku nowych świątyń były budowane zwłaszcza po roku 1650, w modnym wówczas stylu barokowym. Wymieńmy tyko niektóre z ciekawszych wówczas wzniesionych obiektów. Najcenniejszym z nich jest zbudowany w Kielcach w pałac biskupów krakowskich. Z budowli o charakterze świeckim powstały jeszcze w XVII wieku pałace i okazałe dwory, między innymi w Śladkowie Dużym, Podzamczu Piekoszowskim, Modliszowicach (Koneckie) i Podzamczu Chęcińskim. Ponadto szereg obiektów wcześniej zbudowanych poddano gruntowym przeróbkom , jak na przykład pałac biskupi w Bodzentynie.
Niezmiernie długa jest lista kościołów wzniesionych w XVIII wieku. Z bardziej interesujących wymienić należy kościół parafialny w Czarncy, fundowany przez właściciela tej wsi hetmana polnego Stefana Czarnieckiego, kościół filialny w Starochęcinach, zbudowany najprawdopodobniej według projektów Tylmana z Gameren i kościoły parafialne w Kunowie nad Kamienną oraz w Wodzisławiu. Ponadto pojawiło się wtedy kilka nowych obiektów klasztornych reformatów w Pińczowie (1615–1619), Rakowie i Stopnicy.
Wybitnym naukowcem XVII-wiecznej nauki polskiej był urodzony na terenie dzisiejszej ziemi kieleckiej, w Kurzelowie, profesor rektor Akademii Krakowskiej Jan Brożek (1585–1652). Był on wówczas najwybitniejszym matematykiem.
Również na kartach historii literatury polskiej XVII wieku znaleźli się mieszkańcy krainy świętokrzyskiej, spośród których warto wymienić m.in. poetę, pierwszego przedstawiciela regionalizmu literackiego, Wespazjana Kochowskiego (1633–1700) pochodzącego z Gaju koło Wiśniowa, a tworzącego we wsi Goleniawy. Ze Skrzypiowem pod Pińczowem i podwodzisławskimi Olszówkami związany był słynny pamiętnikarz szlachecki XVII wieku Jan Chryzostom Pasek (1639-1701), który według tradycji ostanie lata życia spędził w Cisowie pod Daleszycami. W swych pamiętnikach Pasek opisywał głównie swe wojenne przygody i „przewagi”
Rzeczpospolita wojująca
Wiek XVII był dla Polski obfity w wojny zarówno z sąsiadami, jak i w walki wewnętrzne, które w drugiej połowie wieku doprowadziły Rzeczpospolitą do powolnego upadku gospodarczego i politycznego. Już w latach 1607–1607 tak zwany rokosz Mikołaja Zebrzydowskiego nie oszczędził ziem północno-zachodniej Małopolski, akcja jego bowiem toczyła się wyłącznie na Ponidziu i ziemi sandomierskiej. Bezpośrednie skutki wojen odczuwały ziemie stanowiące dzisiejsze województwo kieleckie w czasie najazdu szwedzkiego, zwanego „potopem”. Zaraz w jego początkach, jesienią 1655 roku, król szwedzki Karol Gustaw po zdobyciu Warszawy przemaszerował na południe pod Kraków, zdobywając po drodze zamek w Chęcinach. Wojska szwedzkie złupiły także leżące przy tym szlaku takie miasta, jak Jędrzejów, Małogoszcz, Miechów. Dzieło zniszczenia kontynuowały na tym terenie w 1657 roku wojska sprzymierzonego z Gustawem Adolfem Jerzego II Rakoczego, księcia Siedmiogrodu.
Zrujnowany został także przemysł metalurgiczny, tak bujnie się rozwijający w pierwszej połowie XVII wieku. Walki politycznie doprowadziły do rokoszu marszałka wielkiego koronnego Jerzego Lubomirskiego przeciw królowi Janowi Kazimierzowi. W pierwszej fazie rokoszu w 1665 roku wojska J. Lubomirskiego stacjonowały przez jakiś czas w Miechowie i okolicach, a następnie pomaszerowały na północny zachód, zostawiając po sobie zniszczenia.
W czasie wojny północnej (1701–1702) ziemie Ponidzia stały się na jakiś czas teatrem walk.
W spokojniejszych nieco latach połowy XVIII wieku powoli odbudowano gospodarkę (zwłaszcza górnictwo i hutnictwo) w Staropolskim Okręgu Przemysłowym nad Kamienną, Czarną Sielpiańską i w okolicach Kielc. W swych dobrach na Kielecczyźnie w tym czasie zakładał manufaktury kasztelan Jacek Jezierski. Do dziś zachowały się zakłady metalowe w Maleńcu – obecnie obiekt muzealny.
Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu – znajduje się we wsi leżącej tuż przy zachodniej granicy województwa, nad rzeką Czarną Konecką. W roku 1784 Jacek Jezierski, kasztelan łukowski, założył tu zakład składający się z tartaku, drutarni i fryszerni z 11 młotami. Surówki do zakładu metalurgicznego dostarczał wielki piec w Kawęczynie, a rudę dowożono z miejscowości: Machory, Kołoniec i Ruda Maleniecka. Tutejsza kuźnica wytwarzała między
innymi stalowe odkuwki na lufy do słynnych sztucerów produkowanych w królewskich manufakturach w Kozienicach. W pięćdziesiąt pięć lat później dokonano modernizacji zakładu, budując walcownię, młotownię i topornię. W połowie XIX stulecia zainstalowano 15 gwoździarek do produkcji gwoździ ciętych z blachy, pracowało tu wówczas 80 robotników. Wkrótce ponownie zmodernizowano fabrykę i podjęto produkcję łopat, szpadli i okuć budowlanych. Do napędzania urządzeń zakładu służyły trzy koła wodne, poruszające system pasów transmisyjnych, uruchamiających następnie prasy, gwoździarki, nożyce, młoty i miechy pieca grzewczego. Do produkcji łopat i gwoździ używano zużytych obręczy kół od wagonów kolejowych. W 1950 roku zaprzestano produkcji gwoździ, siedemnaście lat później zakład zamknięto, a produkcję przeniesiono do nowego obiektu. Od 1970 roku zakładem opiekują się studenci Politechniki Śląskiej. Gdyby nie tabliczki przy prasach, gwoździarkach i innych urządzeniach wydawać by się mogło, że robotnicy tylko na chwilę oddalili się od maszyn, by posilić się i odpocząć. Jest to po prostu „żywe” muzeum. Obiekt znajduje się pod opieką Starostwa Powiatowego w Końskich. Zabytkowy Zakład Hutniczy Maleniec 54, 26-242 Ruda Maleniecka, tel. 041 373 11 42, czynne codziennie do zmroku. www.zzhmaleniec.republika.pl
Także biskupi krakowscy w swych majątkach rozbudowali zakłady metalurgiczne, a w pobliżu Końskich, poczynając od 1739 roku kanclerz wielki koronny Stanisław Małachowski wystawił 4 wielkie prace.
W czasie Sejmu Wielkiego
W 1789 roku podjęto uchwałę o zajęciu na rzecz skarbu państwa ogromnych dóbr biskupów krakowskich. Uzyskane w ten sposób fundusze zamierzono przeznaczyć na potrzeby wojska. Od tego czasu Kielce oraz szereg innych miast i wsi stały się własnością państwową. Próby wzmocnienia państwa przerwała w 1792 roku wojna z Rosją, po której ziemie polskie uległy następnemu podziałowi, a na terenie kadłubowego już państwa stacjonowały garnizony rosyjskie. Tak było też na terenie Gór Świętokrzyskich i Ponidziu. Dlatego gdy wybuchło powstanie kościuszkowskie, pierwsze starcia zbrojne nastąpiły właśnie na tych terenach. Na ziemi miechowskiej pod Racławicami 4 kwietnia 1794 roku doszło do bitwy wojsk powstańczych dowodzonych przez naczelnika Tadeusza Kościuszkę, z rosyjskim korpusem dowodzonym przez gen. Aleksandra Tormasowa. W wyniku III rozbioru Polski, który nastąpił po upadku powstania kościuszkowskiego, ziemie dzisiejszego województwa znalazły się na prawie 15 lat (1795–1809) w granicach monarchii austriackiej. Mimo iż wiek XVIII, zwłaszcza jego pierwsza połowa, uznawany jest za okres upadku kultury i oświaty w Polsce, także i wówczas podejmowano kroki, by odrodzić ich świetność. Niektóre poczynania miały miejsce na obszarze dzisiejszej ziemi kieleckiej.
W XVIII w. żyło tu wielu wybitnych uczonych i mężów stanu. Niedaleko Małogoszcza w Żarczycach urodził się przyszły ksiądz, pijar Stanisław Konarski (1700–1773). Był on reformatorem szkolnictwa, twórcą słynnej szkoły Collegium Nobilium w Warszawie, autorem między innymi dzieł „O skutecznym rad sposobie” i „O poprawie wad wymowy”. Za olbrzymie zasługi w dziedzinie nauki i oświaty otrzymał od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego medal z napisem Sapere auso (temu, który odważył się być mądrym).
Z ziemią konecką związany był marszałek Sejmu Czteroletniego, współtwórca Konstytucji 3 Maja Stanisław Małachowski (1736–1809). W swych rodowych majątkach przeprowadził postępowe reformy, między innymi zwolnił podanych od nadmiernych świadczeń. W czasach Księstwa Warszawskiego był prezesem Rady Ministrów, a w ostatnich miesiącach życia prezesem Senatu.
Natomiast inny wybitny polityk i uczony tego okresu ksiądz Hugo Kołłątaj (1750–1812) był związany z Ponidziem. Urodził się w prawdzie na Wołyniu, ale do szkoły średniej chodził w Pińczowie. Ponadto po ukończeniu studiów w Krakowie i we Włoszech otrzymał jako duchowny szereg beneficjów kościelnych, między innymi był proboszczem w Krzyżanowicach nad Nidą i w Pińczowie. Mimo iż rzadko tu przebywał, prowadził w majątkach wzorową gospodarkę. Dbał też jako działacz Komisji Edukacji Narodowej o los szkoły pińczowskiej. Największe zasługi na arenie ogólnopolskiej położył jako reformator i rektor Akademii Krakowskiej, współautor tekstu Konstytucji 3 Maja i członek Rady Najwyższej Narodowej w czasie powstania kościuszkowskiego. Pozostawił po sobie olbrzymią spuściznę naukowo-literacką.
Lata niewoli
Wiek XIX to lata niewoli narodowej, ale także ogromnych przemian związanych z faktem, że wówczas następowało kształtowanie się nowoczesnego społeczeństwa polskiego. Na ziemi kieleckiej też dokonywały się bardzo poważne przeobrażenia. Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku ziemie pomiędzy Pilicą a Wisłą weszły w skład zaboru rosyjskiego, jako część utworzonego wówczas Królestwa Polskiego. Dokonały się także w tym czasie znaczące przemiany w zakresie podziałów administracyjnych. Z ziem leżących w dolinie rzeki Kamiennej i na północ od niej oraz na Wyżynie Sandomierskiej powstało województwo sandomierskie ze stolicą w Radomiu. Tereny Gór Świętokrzyskich, Ponidzia i ziemi miechowskiej stanowiły wraz z Olkuszem i Zagłębiem Dąbrowskim, województwo krakowskie ze stolicą w Kielcach.
W roku 1837 roku nazwę „województwo” zastąpiono określeniem rosyjskim „gubernia”, a cztery lata później przymiotnik „krakowska” i „sandomierska” wymieniono na „kielecka” i „radomska”. Obie te gubernie w 1844 roku zostały połączone w jedną, a ich stolicą był Radom. Trwało to jednak niezbyt długo, gdyż w latach 1867–1915 znowu gubernie te funkcjonowały oddzielnie. W czasach Królestwa Polskiego utworzono też owe jednostki administracji kościelnej. Odrębna diecezja kielecka utworzona została w 1807 roku z ziem wydzielonych z diecezji krakowskiej, ale trwało to dość krótko, bo do końca 1818 roku. Ponownie samodzielną diecezje kielecką erygowano w 1883 roku. Część ziem naszego regionu (Koneckie, ziemie w dolinie rzeki Kamiennej) należała natomiast od roku 1818 do utworzonej wówczas diecezji sandomierskiej. Zmalała liczba zakonów, w roku 1819 bowiem decyzją rządu Królestwa Polskiego zniesiono szereg klasztorów, wśród nich skasowano 19 domów zakonnych na terenie Kielecczyzny. Były to między innymi klasztory: benedyktynów na Świętym Krzyżu, cystersów w Jędrzejowie i Wąchocku, bożogrobców w Miechowie oraz paulinów w Pińczowie. Przy okazji co cenniejsze woluminy z księgozbiorów z tych zgromadzeń Samuel Bogumił Linde wywiózł do Warszawy.
W czasach kongresowego Królestwa Polskiego
czyli przed upadkiem powstania listopadowego w 1831 roku, na terenie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, zwanego wówczas dla odróżnienia od Zagłębia Dąbrowskiego Okręgiem Wschodnim, rozwijał się intensywnie przemysł metalurgiczny i górnictwo. Duża była w tym zasługa Stanisława Staszica. Zaczęto wówczas realizować plan stworzenia systemu zakładów metalurgicznych na rzeka Kamienną. Zakłady w Starachowicach miały być węzłowym elementem systemu, produkowano w nich surówkę i odlewy i półwyroby kute. W zakładach w górnym biegu rzeki i nad jej dopływami (Bzin, Rejów, Mostki, Parszów) wytworzono jedynie surówkę i odlewy. Fabryki usytuowane w miejscowościach w dolnym biegu rzeki (Michałów, Brody, Nietulisko) produkować miały półfabrykaty kute lub walcowane oraz wyroby gotowe. Staraniem S. Staszica rozbudowane były także zakłady przemysłowe w okolicach Kielc (Bobrza, Kaniów, Samsonów, Białogon) oraz Końskich (Sielpia Wielka, Maleniec). Pracę tych zakładów umożliwiała intensyfikacja wydobycia surowców w miejscowych kopalniach rud żelaza i miedzi. Modernizowano drogi bite i wodne.
Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach. Starachowice powstały prawdopodobnie około poł. XV w. przy istniejących tu kuźnicach. W XVI wieku na obecnym terenie miasta działała kuźnica Starzechowska. W 1789 roku z fundacji opata wąchockiego Rupkiewicza zbudowano pierwszy wielki piec. Kolejny etap w rozwoju tego przemysłu w mieście nastąpił po 1815 roku. Stanisław Staszic opracował plan „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej”. Od 1841 roku zaczynają działać trzy wielkie piece opalane na węgiel drzewny. Do dziś zachowały się obiekty z tamtego okresu: fundamenty trzech wielkich pieców, tarasowy układ technologiczny huty oraz podziemny kanał wodny (240 m), który odprowadzał wodę. W 1897 roku rozpoczęto budowę nowego zakładu z wielkim piecem na koks, który był czynny od 1899 r. i działał do 19 marca 1968 roku. 12 lutego 1966 roku wojewódzki konserwator zabytków w Kielcach wpisał zespół do rejestru zabytków województwa. Obecnie na terenie zakładu wielkopiecowego działa Muzeum Przyrody i Techniki Ekomuzeum im. Jana Pazdura, gdzie można obejrzeć unikalny wielki piec z 1899 roku, z zachowanym technologicznym ciągiem hutniczym oraz jedną z największych na świecie maszynę parową, która trafiła do Starachowic z Powszechnej Wystawy Przemysłowej w Paryżu w 1889 roku. Ekspozycja zawiera także zabytki techniki samochodowej i zbrojeniowej Zakładów Starachowickich. Są tu między innymi: pierwszy samochód ciężarowy STAR 20 i terenowy STAR 266, który uczestniczył w X Jubileuszowym Rajdzie Paryż-Dakar. Muzeum prezentuje także bogate zbiory paleontologiczne, między innymi tropy dinozaurów z okresu jurajskiego. Muzeum Przyrody i Techniki Ekomuzeum im. Jana Pazdura, ul. Wielkopiecowa 1, 27-200 Starachowice, tel. 041 275 40 83, www.ekomuzeum.pl
Wykwalifikowaną kadrę techniczną dla realizacji tych zadań miała zapewniać utworzona w 1816 roku w Kielcach Szkoła Akademiczno-Górnicza, pierwsza polska politechnika, która w ciągu 10 lat istnienia wykształciła przeszło 40 inżynierów hutnictwa i górnictwa. Jednym z profesorów akademii był słynny uczony z Saksonii Jerzy Bogumił Pusch (1791–1846). Dla sprawnego zarządzania przemysłem Królestwa Polskiego utworzona została w Kielcach Dyrekcja Górnicza. Upadek przemysłu na Kielecczyźnie zaznaczył się wyraźnie zwłaszcza po powstaniu styczniowym, gdy większość zakładów z czasów staszicowskich przestała istnieć.
Początki produkcji ceramiki w Ćmielowie to rok 1790. Powstała wtedy pierwsza manufaktura, która z czasem rozrosła się w dużą fabrykę. W roku 1936, na skutek zmian organizacyjnych, powstały dwa oddzielne zakłady. Jeden specjalizował się w ceramice użytkowej, drugi w produkcji ceramiki ozdobnej. Z tego drugiego w 1996 roku powstała Fabryka Porcelany AS. Aktualnie zajmuje się odtwarzaniem oryginalnych figurek porcelanowych z lat 60. XX wieku, zaprojektowanych przez wybitnych plastyków. Przy Fabryce Porcelany AS w Ćmielowie, w wydzielonych salach, mieści się Żywe Muzeum Porcelany. Przechodząc od jednego stanowiska do drugiego, można prześledzić cały cykl produkcyjny. Na oczach zwiedzających pracownicy fabryki wykonują prawdziwe dzieła sztuki. Jeśli ktoś chce, może wziąć czynny udział w tym procesie, samodzielnie wykonując figurkę z porcelany. W trakcie zwiedzania istnieje także możliwość samodzielnego wybicia pamiątkowej monety z okazji 500-lecia nadania praw miejskich miejscowości Ćmielów. Zwiedzających muzeum czeka jeszcze wizyta w dawnym piecu do wypalania ceramicznych wyrobów. W niewielkim, okrągłym pomieszczeniu, w tajemniczej atmosferze wyświetlany jest film o Ćmielowie. Na zakończenie zwiedzania muzeum warto obejrzeć wzorcownię fabryki. W gablotach umieszczonych na ścianach i... w podłodze eksponowane są piękne, unikatowe wyroby Fabryki Porcelany AS. Żywe Muzeum Porcelany w Ćmielowie, ul. Sandomierska 243, 27-440 Ćmielów, tel. 015 861 60 40, 015 861 53 12 www.as.cmielow.com.pl
Mimo że ziemie świętokrzyskie nie były głównym teatrem działań zbrojnych w czasie powstania listopadowego 1830/1831 roku, miejscowe społeczeństwo udowodniło, że sprawy niepodległości są mu drogie. Zakłady przemysłowe nad kamienną, Czarną i Bobrzą produkowały broń dla wojsk powstańczych. W Suchedniowie funkcjonowała Dyrekcja Artylerii Pocisków. Ponadto tworzono jednostki wojskowe, które później zapisały się chwalebnie na polach bitew. Sformułowano wówczas między innymi dwa pułki jazdy, tak zwanych „krakusów”, które wyróżniły się w bitwie pod Stoczkiem. Siły, jakimi dysponował gen. Samuel Różycki latem 1831 roku, nie były w stanie przeszkodzić wojskom rosyjskim w zajęciu Kielecczyzny.
W okresie międzywojennym i wojennym
Trzon fabryk Centralnego Okręgu Przemysłowego umiejscowiono na Kielecczyźnie. Budowa tego kompleksu nowoczesnych zakładów pozwoliła Polsce przezwyciężyć kryzys gospodarczy lat 30. Rozwój regionu przerwał wybuch II wojny światowej. Kolejny raz ziemia świętokrzyska stała się terenem działań wojennych i bazą dla większości oddziałów partyzanckich. Tutaj dowodzili m.in. legendarny „Hubal” – mjr Henryk Dobrzański oraz mjr Jan Piwnik „Ponury”. W masowych egzekucjach i pacyfikacjach zginęło ok. 400 tys. mieszkańców Kielecczyzny, ok. 80 tys. zamknięto w obozach i więzieniach, ponad 200 tys. wywieziono na przymusowe roboty do III Rzeszy. Pozostały po nich liczne groby, zbiorowe mogiły, pomniki, tablice pamiątkowe w kościołach i miejscach kaźni.
Ogromne zasługi dla Kielecczyzny położyli m.in.: Henryk Sienkiewicz, Stefan Żeromski, Adolf Dygasiński, Witold Gombrowicz i Gustaw Herling-Grudziński.
Przyroda największym skarbem
Najcenniejszym przyrodniczo obszarem w regionie jest Świętokrzyski Park Narodowy. Został on utworzony 1 kwietnia 1950 r. jako drugi w Polsce. W 1996 r. nastąpiło powiększenie jego powierzchni. Obecnie ŚPN zajmuje obszar 7626,45 ha. Wokół parku została utworzona otulina, o pow. 20.786 ha. Park położony jest w centralnej części Gór Świętokrzyskich i obejmuje ich najwyższe pasmo — Łysogóry, z najwyższymi szczytami — Łysicą (612 m n.p.m.) i Łysą Górą (595 m n.p.m.).
Obszar parku obejmuje również wschodnią część Pasma Klonowskiego, część Pasma
Pokrzywiańskiego oraz położone pomiędzy nimi części dolin Wilkowskiej, Dębniańskiej
i Słupiańskiej. Park charakteryzuje się wielkim bogactwem form krajobrazowych, utworów
geologicznych, szaty roślinnej i świata zwierząt. Jego szczególną osobliwością są gołoborza
— rumowiska piaskowców kwarcytowych powstałe w wyniku wietrzenia mechanicznego
skał kambryjskich w okresie peryglacjalnym.
Główne zbiorowiska występujące w parku to: lasy jodłowo-bukowe, bory mieszane sosnowo dębowe z jodłą, modrzewiem, świerkiem i bukiem. W niższych partiach rosną grądy z bogatym florystycznie runem leśnym. W wilgotnych i zabagnionych rejonach Doliny Wilkowskiej występują bory wilgotne i bagienne. Najlepiej zachowane fragmenty zbiorowisk leśnych zostały objęte ścisłą ochroną. Są to rezerwaty: Chełmowa Góra, Czarny Las, Mokry Bór, Święty Krzyż i Łysica.
Pomniki przyrody
Pomniki przyrody to pojedyncze bądź grupowo występujące twory przyrodnicze
szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej bądź krajobrazowej.
Mogą to być np. sędziwe drzewa bądź ich skupiska, duże głazy narzutowe, skałki lub
inne widowiskowe „dzieła natury”. Na terenie województwa świętokrzyskiego ustanowiono dotychczas 71.214 pomników przyrody. Najbardziej znane to ok. 750-letni dąb „Bartek” w Zagnańsku, Jaskinia Piekło przy niebieskim szlaku turystycznym z Chęcin do Kielc oraz Wąwóz Królowej Jadwigi w Sandomierzu.
Opr. Andrzej Piskulak |
Warning: Missing argument 5 for themesidebox(), called in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 222 and defined in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/themes/Wici/theme.php on line 287
Mapa świętokrzyskich kamieni milowych
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Deprecated: Function ereg() is deprecated in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 1744
Warning: Missing argument 5 for themesidebox(), called in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 285 and defined in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/themes/Wici/theme.php on line 287
Warning: Missing argument 5 for themesidebox(), called in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 314 and defined in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/themes/Wici/theme.php on line 287
Warning: Missing argument 5 for themesidebox(), called in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/modules/Kamienie_Milowe/index.php on line 329 and defined in /home/klient.dhosting.pl/rafanoo/wici.info/public_html/themes/Wici/theme.php on line 287
|
