Hasarapasa czyli Noc Kupa造...

Wszyscy z ut瘰knieniem czekali na noc Kupa造. M這dzie zbiera豉 si na polanie ju od chwili, gdy s這鎍e wynurzy這 swoje pierwsze z這te promienie i zacz窸o swoj w璠r闚k po niebie.



Ka盥y, kto przyszed na polan, przygotowywa ognisko dla siebie, swojej rodziny, parobk闚. Ga喚zie lub konary znoszone na ognisko musia造 by z 篡wego drzewa, poniewa w tych, kt鏎e le瘸造 na ziemi mieszka豉 鄉ier. Przygotowania do zabawy zaj窸y ca造 dzie. P騧nym popo逝dniem i wieczorem zacz瘭i nadchodzi ci, kt鏎zy przygotowywali jad這 i napoje. Gdy ju wszystko by這 gotowe do rozpocz璚ia zabawy, ludzie patrzyli w niebo, czekaj帷 a s這鎍e zajdzie i poka瞠 si ksi篹yc. A gdy znikn掖 ostatni promyk s這neczny, rozpalono ogniska i rozpocz皻o zabaw. Dziewcz皻a ubrane na bia這 i z zielonymi wiankami na g這wie bra造 si za r璚e i ta鎍zy造 wok馧 ogniska, 酥iewaj帷 pie郾i na cze嗆 boga Kupa造.

Z pocz徠ku ta鎍e by造 dosy wolne, ale stopniowo tempo stawa這 si coraz szybsze i weselsze. Nad polan i g喚boko w lesie brzmia造 piosenki. Wszystko zdawa這 si cieszy i sprzyja zabawom. Nieopodal dziewcz徠 ch這pcy skakali przez ognisko i z zapalonymi 瘸gwiami obiegali posiana zbo瘸 i 陰ki wo豉j帷 Kupa造. Tu i 闚dzie kt鏎y z m這dzie鎍闚 pr鏏owa porwa dziewczyn, poniewa wiedzia, 瞠 w to wyj徠kowe 鈍i皻o nie spotka go za to kara. Jednak gdy tylko inne niewiasty us造sza造 krzyk "porywanej", wo豉造 na pomoc braci i same rzuca造 si na 鄉ia趾a. Takie wyczyny zdarza造 si rzadko, poniewa ka盥a rodzina pilnowa豉 "swoich" dziewcz徠. Ale myli豚y si ten, kto by my郵a, 瞠 tylko m這dzi bawili si tej nocy. Starsi m篹czy幡i, kt鏎zy ju nie byli tak sprawni jak ich synowie , siedzieli przy ogniskach, jedli, pili, 酥iewali i 鈍i皻owali. Natomiast starsze niewiasty nie mog帷e ta鎍zy z m這dymi, 酥iewa造, klaska造 i podrygiwa造 w rytm pie郾i. Czas mija tej nocy bardzo szybko na wsp鏊nych 酥iewach i zabawach. Wkr鏒ce zacz窸o 鈍ita-bo przecie by豉 to najkr鏒sza noc w roku. A gdy s這鎍e wyjrza這 znad drzew, s造cha by這 酥iewy ludzi wracaj帷ych do domu.

TROCH HISTORII

Szczeg鏊na rola w obrz璠owo軼i ludowej, a niegdy s這wia雟kiej, przypada na okres letniego przesilenia. Najd逝窺zy dzie, najkr鏒sza noc przyci庵a豉 uwag cz這wieka. Wypada這 to po wiosennych pracach polowych, a przed znojnymi 積iwami. Nowe plony by造 ju niemal na wyci庵ni璚ie r瘯i.
Najwa積iejsz bodaj cz窷ci nocy kupalnej by這 palenie ogni. Zwykle przy tym stos do podpalenia uk豉dano w miejscu eksponowanym, wyj徠kowo widocznym, najch皻niej na wzniesieniach lub szczytach g鏎. Rozpalane o zmroku ogniska musia造 czyni ogromne wra瞠nie. Ogie mia tu cechy oczyszczaj帷e i 陰czy si z nim zwyczaj przeskakiwania przez niego gdy p這n掖. Cz這wiek skacz帷y, zawisn患szy nad p這mieniami przez moment, uzyskiwa w ten spos鏏 symboliczne oczyszczenie.
Palenie ognisk mia這 te inny cel. Wed逝g dawnych wierze b鏀two nie by這 niezniszczalne, lecz przeciwnie wymaga這 sta貫go wzmacniania jego mocy. Temu s逝篡造 krwawe ofiary, by duch cz這wieka, a tak瞠 zwierz璚ia, ulatuj帷y ku bogom, zwi瘯sza ich moc. Palenie ogni przypada這 na okres, gdy s這鎍e, osi庵n患szy sw鎩 maksymalny czas 鈍iecenia, ju wkr鏒ce mia這 鈍ieci coraz s豉biej i kr鏂ej. By mo瞠 przez palenie ognisk chciano ten fakt zneutralizowa lub podbudowa s這neczne si造. By豉 to ju tylko symbolika, niemniej zasada wzmacniania b鏀tw by豉 do嗆 powszechna.
Drugim czynnikiem, niezmiernie wa積ym w obchodach kupalnych, by豉 woda. W鈔鏚 ludu d逝go pokutowa這 przekonanie (a w niekt鏎ych rejonach Polski trwa po dzi dzie - dop. red.) o niedopuszczalno軼i k徙ania si w otwartych zbiornikach wodnych przed tym dniem. Niejednokrotnie mo積a by這 dowiedzie si o karach jakie takich 鄉ia趾闚 spotyka造.
Przypomnie r闚nie nale篡 o dw鏂h wa積ych elementach: pierwszy to przewaga m這dzie篡 w uroczysto軼iach kupalnych, drugi to do嗆 szeroko rozpowszechnione przekonanie o wyj徠kowej swobodzie seksualnej, jaka w鈔鏚 m這dzie w czasie tej nocy panowa豉. Na naszych ziemiach, w豉郾ie w noc kupaln dokonywano zabieg闚 inicjacji m這dzie篡. By mo瞠 dzia這 si to w blasku ognia, s這鎍a, a mo瞠 i pioruna. Czerwiec w naszym klimacie obfituje w burze po陰czone z silnymi wy豉dowaniami atmosferycznymi. Zapewne w闚czas , w blasku rozpalonych ognisk, zanurzano m這dzie w wodzie, aby przyj望 j do spo貫czno軼i ludzi doros造ch. Mo瞠 zreszt stosowano przy tym swoist pr鏏 ognia, a w ka盥ym b康 razie za jego pomoc oczyszczano m這dych ludzi. W ow noc kupaln dojrza豉 m這dzie, dopiero co wprowadzona w 鈍iat doros造ch, zaznawa豉 po raz pierwszy smaku mi這軼i.Wielka w dawnej obyczajowo軼i by豉 moc nocy kupalnej, skoro tak wiele wiek闚 zwalczana przez Ko軼i馧 przetrwa豉 po dzi dzie. W ostatnich latach nawet wr璚z dostrzegamy jej renesans. Oczywi軼ie podstawowe znaczenie ma tu wzrost zainteresowania kultur ludow w og鏊e i we wszelkiej jej postaci.Po radosnej nocy kupalnej ju wkr鏒ce nadchodzi造 ci篹kie dni 積iw, okres pracy i wielkich nadziei. Od tych dni zale瘸這 czy w zimie b璠zie co je嗆. I na tym koniec. Mam nadziej, 瞠 ten kr鏒ki opis nocy kupalnej zach璚i Was do zapoznania si z innymi obrz璠ami S這wian.

TROCH FAKT紟...

Nazwa Kupalnanocka wywodzi si od s這wa "kupa這" co na wschodzie Polski oznacza k徙iel, zanurzenie w wodzie.
Najkr鏒sza noc by豉 okazj do odprawiania r騜nych obrz康k闚, wr騜b i czar闚. U鈍iadamiano sobie wtedy w spos鏏 szczeg鏊ny zwi您ek cz這wieka z rytmami przyrody. W t noc bowiem, wed逝g tradycji, ca陰 przyrod przenika pot篹ny i o篡wczy impuls.

Jest to 鈍i皻o powitania lata, mi這軼i i p這dno軼i, z oczyszczaj帷ymi obrz璠ami ognia i wody. Wierzono, 瞠 po ziemi snuj si duchy zmar造ch i pozaziemskie istoty demoniczne. W cia豉 ludzi, szczeg鏊nie m這dych, wst瘼uj nieziemskie si造 i wzmaga si ich gotowo嗆 do mi這軼i, p這dzenia i rodzenia. Tradycja i obyczaj zezwala na swobodne igraszki mi這sne. Nieod陰cznym elementem 鈍i皻a by taniec. Przy ogniskach kobiety tworzy造 taneczne kr璕i.

TROCH MISTYKI...

I tak gromadzono si w miejscach wa積ych dla danej grupy. Miejscach 鈍i皻ych. Najcz窷ciej by造 to wzg鏎za lub polany le郾e. I rozpalano tam wysokie ognie. Dziewice puszcza造 w豉snor璚znie zrobione wianki. Ch這pcy popisywali si zr璚zno軼i i skokami przez ogie.

Przesilenie letnie, zimowe, r闚nonoce wiosenne i jesienne w ka盥ej kulturze pierwotnej by造 czym szczeg鏊nym.

S這鎍e, w璠ruj帷 po niebie, wyznacza這 pewien rytm. Rytm, kt鏎ego puls kiedy 篡wo odczuwano. Towarzyszy doj軼iu starego do pewnego momentu i budzeniu si nowego. Zimowe przesilenie jest momentem narodzin, pocz璚ia si witalnych w przyrodzie, odradzania si nowego 篡cia. Od tego przesilenia s這鎍e co dnia wznosi這 si wy瞠j i skraca這 noc. I tak a do przesilenia letniego, gdzie nast瘼owa prze這m i dnia zacz窸o ubywa. 安iat przyrody w tym czasie doznawa orgii kolor闚, zapach闚. Soczysto嗆 zieleni i 鈍ie穎嗆 r騜nobarwnych kwiat闚 wzmaga豉 ch耩 zapylenia przez owady. A i ludzie przebywaj帷 na ich 這nie doznawali mi這snego uniesienia. Ro郵iny, drzewa zaczynaj rodzi owoce. W takiej scenerii odbywa造 si rytua造 maj帷e na celu podkre郵enie nierozerwalnego zwi您ku cz這wieka z przyrod. U鈍iadamiano sobie wtedy w spos鏏 szczeg鏊ny ten zwi您ek.

Z najkr鏒sz noc w roku wi捫 si liczne legendy i obyczaje, pieczo這wicie przekazywane z pokolenia na pokolenie: legenda o kwiecie paproci, obyczaj puszczania wiank闚 na wod czy palenia sob鏒kowych ognisk. Niekt鏎zy pami皻aj jeszcze, 瞠 w wigili 鈍. Jana zio豉 lecznicze nabieraj szczeg鏊nej mocy. Inni s造szeli 鈍i皻okrzysk legend o zlotach czarownic na szczycie ㄊsicy, zwanej tez ㄊs G鏎.

LEGENDY...

Istnieje legenda, wed逝g kt鏎ej Sob鏒ka jest uroczysto軼i ku czci pewnej dziewicy. Dawno, dawno, nie wiadomo 軼i郵e kiedy, kocha這 si dwoje m這dych -czysta, wierna dziewica Sob鏒ka i szlachetny, waleczny rycerz Sieciech. Sieciech wr鏂i z wojny i ju mi掖 poj望 czekaj帷a na Sob鏒k za 穎n, ju nawet zapalono weselne ognie i zamierzano pu軼i si w tany, gdy nagle, jak spod ziemi, wyros豉 horda naje寮嬈闚. Kto 篡w, rzuci si w wir walki. Sob鏒ka tak瞠. Wrogi pocisk trafi j w samo serce. Ale wroga odparto. Dzia這 si to w Noc 安i皻oja雟k.

W wielu krajach ludziom biednym i pokornego serca przewraca這 si tej nocy w g這wach: ogarnia豉 ich nag豉 膨dza bogactwa i wyniesienia. A 瞠 niezr闚nany w mocy odkrywania skarb闚 zakopanych w ziemi by z這ty, l郾i帷y jak ogie, ale widzialny tylko przez okamgnienie kwiat paproci, b陰dzili po lasach, by go zdoby.
Legendy o kwiecie paproci przetrwa造 do dzi w podaniach r騜nych lud闚, z niewielkimi tylko zmianami w tek軼ie. W czeskich i niemieckich klechdach szcz窷liwy zdobywca kwiatu paproci powinien szuka skarb闚 w ciemnym borze. We francuskich - biec z tym kwiatkiem jak z pochodni na najwy窺ze wzg鏎ze w okolicy, by tam rozgarniaj帷 ziemi go造mi r瘯ami odkry 篡喚 z這ta lub drogie kamienie promieniuj帷e niebieskawym 鈍iat貫m. W rosyjskich - zerwawszy gorej帷y kwiat paproci rzuci go jak najwy瞠j w powietrze i tam, gdzie spadnie w postaci z這tej gwiazdy , szuka skarb闚. W Polsce te wielu, bardzo wielu m這dzie鎍闚 op皻anych 豉knieniem bogactwa pr鏏owa這 znale潭 kwiat paproci w ciemnym borze. Jak dot康 nie s造cha jednak, aby si to komu uda這. Mo瞠 dlatego, 瞠 niewidzialne - ale wyj帷e, czyni帷e okropny 這skot i huki - oraz widzialne straszyd豉, kt鏎e strzeg zazdro郾ie owych skarb闚, robi wszystko, aby 鄉ia趾a do kwiatu paproci nie dopu軼i.
A mo瞠 dlatego, 瞠 - jak twierdz ludzie wierz帷y podr璚znikom botaniki, nie zbiorom bajek - papro nie rozkwita ognist gwiazdk, lecz jest roslin skrytokwiatow, zarodnikow i na spodzie li軼ia ma tylko malutkie brunatne brodaweczki?

LITERATURA i POEZJA...


ㄆkasz Go貫biowski w oparciu o stare 鈍iadectwa relacjonuje: "S這wianie w swym ta鎍u mieli zapewne co uroczystego i religijnego, kiedy si zbiera這 Bo瞠 stado, kiedy z dziewiczej g鏎y zst瘼owa造 m這dociane, przysz貫 m篹闚 oblubienice, z miejsc swoich mo這jcy ho瞠, zam篹ne niewiasty i 穎naci, starce i dzieci, klaszcz帷 w r璚e i wykrzykuj帷 Lado, Lado! W鈔鏚 pl御闚 i 酥iew闚 post瘼owali ku horodyszczom, gdzie si odbywa造 ofiary, obrz康ki i biesiady wsp鏊ne".

Sprzeczali si o Sob鏒k poeci publikuj帷 na jej temat pe軟e uczuciowego zaanga穎wania utwory. Miko豉j Rej {1505-1569) wo豉 w swej Postylli pe貫n oburzenia: "W dzie 鈍i皻ego Jana bylic si opasa, a ca陰 noc ko這 ognia skaka... to... niema貫 uczynki mi這sierne ! a tam nawi皻sze czary, b喚dy w ten czas si dziej!".

Do obro鎍闚 tego starego obrz璠u, maj帷ego ju form zabawy , nale篡 pogodny, umiej帷y patrze na 鈍iat z przymru瞠niem oka, czu造 na urok przesz這軼i Jan Kochanowski {1530-1584). Swoj "Pie郾i 安i皻oja雟k o Sob鏒ce", utworem bardzo przekornym, gdy wprowadzaj帷ym do poezji pierwiastek ludowy, co w XVI wieku by這 wprost niezwyk貫, zwr鏂i wsp馧czesnym uwag na pi瘯no tej uroczysto軼i. Siedz帷 pod wonn lip pisa . .

Gdy s這鎍e Raka zagrzewa,
A s這wik wi璚ej nie 酥iewa,
Sob鏒k, jako czas niesie,
Zapalono w Czarnym Lesie.

Tam go軼ie, tam i domowi,
Sypali si ku ogniowi;
B彗i za raz troje gra造,
A sady si sprzeciwia造.

Siedli wszyscy na murawie;
Potym wsta這 sze嗆 par prawie
Dziewek jednako ubranych i belic przepasanych.
Wszytki 酥iewa nauczone,
W ta鎍u tak瞠 niezganione...

Marcin z Urz璠owa, rok 1562, Herbarz Polski
"Przeto one poganki 鈍i璚i造 jej to ziele, i gdy jej dzie 鈍i璚ano, wieszali po domach, drugie si ni opasowa造; a to czyni造 dwudziestego dnia i czwartego ksi篹yca czerwca, u nas dzie 鈍. Jana; tam te w nocy ognie pali造, ta鎍owa造, 酥iewa造, diab逝 cze嗆 i mod造 czyni帷; tego obyczaju poga雟kiego do tych czas闚 w Polszcze nie chc opuszcza, ofiarowanie z bylicy czyni帷, wieszaj帷 po domach i opasuj帷 si ni, czyni sob鏒ki, pal帷 ognie, krzesz帷 je deskami, 酥iewaj帷 pie郾i, ta鎍uj帷..."

W鈔鏚 poet闚 jawnie wyst瘼uj帷ych w obronie sob鏒ki by tak瞠Jan Gawi雟ki, (ur. 1622 lub 1626, zm. ok. 16 84), kt鏎y tak oto si wypowiedzia w "Dziejach obyczaju w dawnej Polsce"
"Jan 安i皻y Chrzciciel przyszed. Wi璚 pal sob鏒ki.
A wko這 niej, 酥iewaj帷 skacz wiejskie m堯dki.
Nie zno軼ie tych zwyczaj闚! Co nas z wiek闚 dosz這
I wiekiem si osta這, trzeba, by w wiek posz這"

J霩ef Ignacy Kraszewski w "Starej ba郾i" widzi Noc 安i皻oja雟k mniej romantycznie, z zaanga穎waniem uczuciowym odtwarza wyszukane w starych dokumentach fakty: "Sza czasem opanowywa te gromady, i dziksze z nich sz造 jak stada w las, porywaj帷 gwa速ownie dziewcz皻a; zwano te te sza造 stadem; rodzina jednak ka盥a pilnowa豉 swoich i sta豉 na czatach, aby do stada nie dopu軼i i od porwania broni".

Niekt鏎zy tw鏎cy nadal zwalczali sob鏒k. W鈔鏚 nich Kasper Twardowski, tworz帷y, w pierwszej po這wie XVII stulecia . Wybrzydza :
"Wszyscy na rozpust, jako wyuzdani
Id bylic w po造 przepasani,
安ierkowe drzewa zapalone trzeszcz,
Dudy z b彗ami jak co z貫go wrzeszcz;
Dziewki muzyce po szel庵u dali,
A瞠by skoczniej w b瑿en przybijali.
W這darz, jako w鏚z przed wszystkimi chodzi,
On sam przodkuje, on sam rej zawodzi.
Za nim jak pszczo造 dru篡na si roi,
A na murawie beczka piwa stoi.
Co kt鏎y umie, ka盥y dokazuje,
Ten skacz帷 wierzchem p這mienia strychuje;
Ow po瘸r pali, drudzy hucz, skacz,
A ich dzie zdybie, to si wzdy zobacz."

Magia i 鈍iat eteryczny zawsze interesowa造 cz這wieka - na wschodzie przyj皻 warto軼i jest to 瞠 bez dozna duchowych rzeczy materialne nic nie znacz, nic nie daj.
Tak kiedy by這 u nas ... w Polsce... w krajach s這wia雟kich. Mo瞠 czas zacz望 wraca do starych tradycji - niekoniecznie w starej formie. Poniewa cz這wiek nie istnieje bez duszy ...




Data publikacji: 20-06-2003 o godz. 00:02:37, Temat: Kielce

Artyku pochodzi z serwisu Wici.Info http://www.wici.info
Link do artyku逝: http://www.wici.info/News,hasarapasa_czyli_noc_kupaly,157,html